اخبار داخلی سياسی مناطق عاري از سلاح هسته‌يي: گامي به سوي خلع سلاح هسته‌يي؟

ایسنا , دوشنبه 22 فروردين 1384

مناطق عاري از سلاح هسته‌يي: گامي به سوي خلع سلاح هسته‌يي؟

با توجه به اين كه ده‌ها هزار سلاح هسته‌يي از دوران جنگ سرد باقي مانده است كه مي‌توانند چندين بار كره‌ي خاكي ما را نابود كنند، خلع سلاح هسته‌يي شايد حياتي‌ترين موضوعي باشد كه در دستور كار امنيت جهاني مطرح است.

با توجه به اين كه ده‌ها هزار سلاح هسته‌يي از دوران جنگ سرد باقي مانده است كه مي‌توانند چندين بار كره‌ي خاكي ما را نابود كنند، خلع سلاح هسته‌يي شايد حياتي‌ترين موضوعي باشد كه در دستور كار امنيت جهاني مطرح است. علی رغم خطرات اين گونه سلاح‌ها، دولت‌هاي مختلف همچنان به تكثير چنين سلاح‌ها‌يي ادامه مي‌دهند. هر چند كه گام‌هاي خوبي نيز برداشته شده است، اما خلع سلاح هسته‌يي هنوز گام‌هاي اول خود را برمي‌دارد. سنگ بناي رژيم خلع سلاح هسته‌يي معاهده‌ منع تكثير سلاح‌هاي هسته‌يي (NPT) در سال 1968 و معاهده منع جامع آزمايش هسته‌يي (CTBT) در سال 1996 مي‌باشند. يكي از مكانيزم‌هاي برجسته‌ علاوه بر دو معاهده فوق در امر خلع سلاح هسته‌يي مناطق عاري از سلاح‌هاي هسته‌يي (NWFZs) مي‌باشد.
يكي از نتايج حاصل از ماده 7 معاهده NPT دادن حق ايجاد معاهداتي است كه منجر به ايجاد مناطق عاري از سلاح هسته‌يي مي‌گردد؛ معاهدات و پيمان‌هايي كه اميد مي‌رود منتهي به خلع سلاح كامل هسته‌يي در آينده گردند. به گزارش دفتر مطالعات بين‌الملل خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، ‌منطق نهفته در ايجاد مناطق عاري از سلاح‌هاي هسته‌يي اين است كه همبستگي مستقيمي ميان پاك‌سازي يك منطقه از سلاح هسته‌يي و صلح وجود دارد. اكثر كشورها در جهت دستيابي به بازدارندگي موثر، به دنبال سلاح هسته‌يي هستند و بعضي اوقات پي‌گيري اين گونه سلاح‌ها به اين خاطر است كه آن‌ها نسبت به

	" يكي از نتايج حاصل از ماده 7 معاهده NPT دادن حق ايجاد معاهداتي است كه منجر به ايجاد مناطق عاري از سلاح هسته‌يي مي‌گردد؛ معاهدات و پيمان‌هايي كه اميد مي‌رود منتهي به خلع سلاح كامل هسته‌يي در آينده گردند. ... "

اينكه آيا كشورهاي همسايه‌شان در راستاي توسعه‌ي اينگونه سلاح‌ها گام بر مي‌دارند يا نه، ترديد دارند. ايجاد مناطق عاري از سلاح هسته‌يي با هدف رفع اين معضل امنيتي به وسيله منع داشتن اين گونه سلاح‌ها، آزمايش آن‌ها، حمل و نقل آن‌ها و استقرار آن‌ها در مناطق مشخص شده مي‌باشد.
بدون وجود مواد هسته‌يي در يك منطقه، هيچ كشوري احساس عدم امنيت نمي‌كند تا در صدد توسعه چنين سلاح‌هاي هسته‌يي باشد. اولين منطقه‌ي عاري از سلاح هسته‌يي در سال 1967 در آمريكاي لاتين و حوزه كارائيب و بر اساس معاهده تيلاتلولكو (‌Tlatelolco) ايجاد شد. همه 33 كشور اين منطقه به اين معاهده پيوسته‌اند. اين معاهده دسترسي به هر گونه ماده اتمي مگر براي مقاصد صلح آميز را ممنوع كرده است. يك منطقه عاري از سلاح هسته‌يي بيشتر حالت نمادين دارد تا اين كه پيشرفتي در امر خلع سلاح هسته‌يي را موجب شده باشد، اما به هر حال مي‌توان آن را گامي موثر در راستاي خلع سلاح كلي به حساب آورد. در معاهده تيلاتلولكو آمده است كه مناطق عاري از سلاح‌هاي هسته‌يي في نفسه آخرين مرحله نيست بلكه بيشتر ابزاري براي نيل به يك خلع سلاح كلي و كامل در سطحي بزرگتر مي‌باشد. پس از موفقيت آميز بودن معاهده تيلاتلولكو، ابتكار عمل منطقه عاري از سلاح هسته‌يي در سال 1975 وقتي كه سازمان ملل تعريف رسمي‌ از مفهوم يك منطقه عاري از سلاح هسته‌يي ارائه داد، مورد شناسايي جهاني قرار گرفت. براساس قطعنامه 3472b مجمع عمومي سازمان ملل، اين مناطق بايد علاوه بر تعهدات ديگرش، 1- فقط ناظر بر ملت‌هايي باشد كه در مناطقي كه دقيقا در هر معاهده مشخص شده‌اند، قرار داشته باشند 2- حذف كامل و تام هر گونه سلاح هسته‌يي در آن منطقه‌ي معين را تصديق كند 3- يك سيستم بين الملل تاييد و كنترل بنيان نهد و 4- رسما به وسيله مجمع عمومي مورد شناسايي قرار بگيرد. تا به امروز چهار منطقه عاري از سلاح ديگر كه مشتمل بر 110 كشور هستند، ايجاد شده‌اند. اولين آن‌ها پس از منطقه آمريكاي لاتين، منطقه عاري از سلاح هسته‌يي پاسيفيك جنوبي است. ابتكار عمل آن به وسيله نشست پاسيفيك جنوبي مطرح شد. اين معاهده در سال 1983 براي امضاء مفتوح شد و در سال 1985 منتهي به معاهده را راروتونگا (rarotonga) شد. اين منطقه شامل كشورهاي استراليا، جزاير كوك، فيجي، كريباتي، نائورو، نيوزيلند، ني‌ئيو، گينه‌ي نو پاپوا، جزاير سولومون، تونگا، تووالو، وانوواتا و سامواي غربي مي‌باشد. منطقه عاري از سلاح ديگر بر اساس معاهده بانكوك كه در دسامبر سال 1995 براي امضاء مفتوح شد ايجاد گرديد. اين معاهده منتهي به ايجاد منطقه عاري از سلاح هسته‌يي در آسياي جنوب شرقي شد. در سال 1996 نيز بر اساس معاهده

	" تا به امروز چهار منطقه عاري از سلاح ديگر كه مشتمل بر 110 كشور هستند، ايجاد شده‌اند. اولين آن‌ها پس از منطقه آمريكاي لاتين، منطقه عاري از سلاح هسته‌يي پاسيفيك جنوبي است. ابتكار عمل آن به وسيله نشست پاسيفيك جنوبي مطرح شد.... "

پليندابا، منطقه عاري از سلاح هسته‌يي آفريقا، ايجاد شد. و پنجمين منطقه عاري از سلاح هسته‌يي در منطقه قطب جنوب ايجاد شده است.
مكانيزم‌هاي اين معاهدات بيشتر بر اساس ممنوع كردن دسترسي و پيگيري مواد هسته‌يي است. در كنار منع اينگونه مواد، اين معاهدات همچنين مشتمل بر پروتكلي هستند كه به وسيله دولت يا دولت‌هاي دارنده‌ي سلاح هسته‌يي امضاء شده است. اين پروتكل تضمين كننده اين است كه دولت يا دولت‌هاي دارنده سلاح هسته‌يي در آن منطقه، سلاح‌هاي هسته‌يي خود را مورد استفاده قرار ندهند يا از آن براي تهديد ديگر كشورهاي عضو منطقه عاري از سلاح هسته‌يي استفاده نكنند. بعلاوه براي تقويت اعتماد ميان دولت‌هاي دارنده سلاح هسته‌يي و دولت‌هاي بدون سلاح هسته‌يي عضو منطقه عاري از سلاح هسته‌يي، معاهداتي براي افزايش شفافيت در ميان دولت‌هاي عضو تصويب مي‌شود. مناطق عاري از سلاح هسته‌يي به آژانس بين‌المللي انرژي هسته‌يي اجازه مي‌دهند نظارت‌هاي ويژه و موقتي را از فعاليت‌هاي هسته‌يي منطقه به عمل آورد.
تقويت ابتكار عمل منطقه‌ي عاري از سلاح هسته‌يي مبتني بر تعهد آن براي همكاري و اعتماد سازي مي‌باشد. آن تصديق مي‌كند كه اعتماد سازي مهمترين عنصر سلامت هسته‌يي در جهان است. خصوصا، مناطق عاري از سلاح هسته‌يي مداركي مستدل دال بر اينكه دولت‌هاي عضو در حال انجام تعهداتشان طبق ماده 6 معاهده NPT مي‌باشند، فراهم مي‌آورد. اين ماده از دولت‌هاي فاقد سلاح‌هاي هسته‌يي مي‌خواهد كه در پي كسب اينگونه سلاح‌ها نباشند و از دولت‌هاي دارنده سلاح هسته‌يي مي‌خواهد كه به بهترين روش براي رها كردن برنامه‌هاي هسته‌يي خود مذاكره و اقدام نمايند. مقياس‌هاي نظارت قوي‌اي كه در مناطق عاري از سلاح هسته‌يي تدوين شده‌اند فراهم كننده مكمل‌هاي ارزشمندي براي ساختار تاييد NPT مي‌باشند و مانع از اين مي‌شوند كه دولت‌ها به سلاح‌هاي هسته‌يي براي برآوردن نيازهاي امنيتي خود در آينده متوسل شوند. در دوران پس از جنگ سرد، عواملي چند مانع تحقق خلع سلاح هسته‌يي شده‌اند. اين عوامل عبارتند از: فقدان پيشرفت موثري در معاهده كاهش سلاح‌هاي استراتژيك ( استارت ) ميان آمريكا و روسيه؛ عدم قطعيت و ابهام در موفقيت معاهدات CTBT و NPT به سيستم‌هاي دفاع موشكي كه پيوستگي و انجام معاهده موشك‌هاي ضد بالستيك ( ABM) را تهديد مي‌كند؛ محرك‌هاي جديد كه باعث تقويت تكنولوژي‌هاي هسته‌يي در دولت‌هاي دارنده سلاح هسته‌يي مي‌شوند. اگر چه معاهدات ايجاد مناطق عاري از سلاح هسته‌يي موفقيت‌هاي خوبي را در مناطق تحت شمول‌شان موجب شده‌اند، اما معهذا موانع كاملا واقعي محسوب نمي‌گردند. بعلاوه در خصوص موضوع حمل و نقل مواد هسته‌يي بين اعضاي مناطق عاري از سلاح هسته‌يي اختلافاتي وجود دارد.