برخي از پژوهشگران و انديشمندان معاصر «اخلاق پزشكي»‌ را مهم‌ترين چالش فراروي انسان معاصر مي‌دانند.
به اين دليل كه از يك سو با پيشرفت‌ تكنولوژي‌هاي جديد (پزشكي) درمان بيماري‌ها سرعت چشمگيري يافته؛ اما در مقابل، احتمال خطر و مرگ آدمي نيز دراثر يك اشتباه كوچك در نحوه و شيوه درمان افزايش پيدا كرده است.
اين امر است كه امروزه اخلاق پزشكي را درصدر مباحث فكري قرار مي‌دهد. از ديگر سو، كاشت اعضاي مصنوعي در بدن و پيوند اعضاي افراد متوفا به فرد نيازمند به عضو، به مرگي (اتانازي) و... سبب ايجاد دگرگوني‌هاي بنياديني در مباحث مرتبط با فرديت، هويت و اخلاق خواهد بود.
از اين رو دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي ايران به همت مركز تحقيقات اخلاق و تاريخ پزشكي دانشگاه علوم‌پزشكي تهران و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، 28تا30 فروردين ماه در سالن‌ همايش‌هاي بين‌المللي صدا و سيما برگزار شد.
اين كنگره 3 روزه كه با حضور آيت‌الله شاهرودي، رياست قوه قضائيه، ‌دكتر لنكراني وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، دكتر لاريجاني رئيس دانشگاه علوم پزشكي تهران و رئيس دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي ايران و استادان حوزه اخلاق پزشكي از 15 كشور مختلف و جمعي از اساتيد و صاحب‌نظران داخلي برگزار شد فعاليت خود را از روز چهارشنبه (28 فرودين) آغاز كرد و روز جمعه (30 فرودين) به كار خود پايان داد.
بنا به گزارش دكتر لاريجاني، رياست محترم دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي ايران، 514 مقاله از داخل كشور و 35 مقاله از كشورهاي ديگر به دبيرخانه كنگره ارسال شده كه از اين ميان 123 مقاله به‌عنوان سخنراني از ايران و 22 مقاله از دانشمندان و اساتيد خارجي پذيرفته شده است و ساير مقالات – 197 مقاله- به‌صورت پوستر ارائه شده است.
از محورهاي اصلي و مورد بحث در دومين كنگره اخلاق پزشكي بررسي اخلاق پزشكي از ديدگاه اديان و مذاهب، مباحث كاربردي اخلاق پزشكي و چگونگي كاربردي كردن آنها در جامعه پزشكي و آموزش اخلاق پزشكي بود.
دومين كنگره اخلاق پزشكي كه پس از وقفه‌اي 14 ساله‌ با حضور اساتيد و صاحب‌نظران داخلي و خارجي در سالن همايش‌هاي صدا و سيما برگزار شد، با 23 نشست با محورهاي نشست اخلاق پزشكي از ديدگاه اسلام و اديان، نشست تعهد حرفه‌اي، نشست ارتباط پزشك با بيمار، نشست اخلاق و سلامت عمومي، نشست اخلاق پزشكي و ملاحظات آغاز حيات، نشست عمومي، نشست مباني فلسفي اخلاق پزشكي، نشست اخلاق پزشكي و فقه، نشست اخلاق پزشكي و حقوق، نشست خطاهاي پزشكي، نشست اخلاق پزشكي در روانپزشكي، نشست اخلاق در پژوهش، نشست آموزش اخلاق پزشكي و نشست تخصيص منابع، نشست مسائل اخلاقي در مراقبت هاي پايان حيات، نشست پيوند اعضا، نشست كاربردي كردن اخلاق پزشكي، نشست ژنتيك و فناوري‌هاي نوين و... برگزار شد. آنچه پيش روي شماست بخش‌هايي از مقالات ارائه شده توسط اساتيد و دانشمنداني است كه در اين كنگره 3 روزه ارائه شده است.
روابط مالي پزشك و بيمار يكي از مقالات ارائه شده توسط حجت‌الاسلام سيدمصطفي محقق داماد در نشست عمومي كنگره اخلاق پزشكي بود كه در سالن خواجه نصير مركز همايش‌هاي صدا و سيما برگزار شد. در اين مقاله به‌طور مستقيم با بررسي مواد قانوني مجازات اسلامي به ويژه ماده 319 و 60 در مورد ضمان پزشك و حكم برائت او مباحثي مطرح شده است.
حجت‌الاسلام محقق داماد، استاد دانشگاه و عضو فرهنگستان علوم ايران با اشاره به قوانين فوق‌‌الذكر گفت: به موجب اين مواد كه براساس نظر فقهي فقها تنظيم شده، واقعيت اين است كه اقدامات طبيب بدون تقصير، حتي بدون رضايت اوليا اگر موجب خسارت جانبي شده باشد چنانچه برائت نشده باشد، برائت آور است. وجود چنين قوانيني شهامت پزشكان را در امر طبابت سست كرده است.
اين مسئله را از 4 جهت مي‌توان بررسي كرد؛ اول اينكه طبيب غيرحاذق باشد و در علاج مقصر باشد، دوم طبيب حاذق باشد و مقصر باشد، سوم طبيب مقصر باشد اما بدون اذن اقدام به طبابت كرده باشد.
در اين 3 وجه طبيب يقينا ضامن است اما در مورد وجه چهارم كه طبيب حاذق است و در عملش نيز تقصيري نكرده است و اقدامش را با اذن و درخواست مريض انجام داده اما از او برائت نگرفته است و تمام موازين پزشكي را نيز رعايت كرده است، اين سؤال مطرح مي‌شود كه درصورتي كه مشكلي بروز كرد آيا او ضامن است يا خير؟ بنابر قانون به استناد كلام فقها ضامن است.
البته در اين زمينه با مراجعه به كتب روشن مي‌شود كه اتفاق نظري در اين باب، ميان فقها وجود ندارد. براي روشن شدن وضعيت ضمان بايد 3موضوع را مورد بحث قرار داد. نقطه‌نظر اول انتفاض(عملي كه ضمانت‌آور است) مرگ به طبيب است.
پزشكي كه جراحي كرده و موجب مرگ مريض شده است. در اين ميان عنصر اذن مطرح است، اما برائت وجود ندارد. تفاوت فرض 4 با فرض‌هاي ديگر در همين مورد است و اينكه موضوع حق اذن براي بيمار و اولياي او مطرح است.
عضو فرهنگستان علوم ايران با طرح اين سؤال كه آيا بيمار حق اذن در اتلاف احتمالي را دارد يا فقط حق اذن در علاج را دارد، ادامه داد: چه مانعي دارد بگوييم چنين اذني را دارد. در اين مورد دو امر دليل است. اول؛ سيره مستقره شريعه او را تاييد مي‌كند.
هر بيماري كه به طبيب مراجعه مي‌كند اين احتمال برايش وجود دارد و دوم اينكه اينجا اذن در معالجه و تلف احتمالي است و فرق است ميان آن با اذن به مرگ و قتل. اينجا اذن به تلف احتمالي به جهت درمان صورت گرفته است. اذن در درمان و اذن در معالجه ولو با مرگ احتمالي منطقي و عقلاني و فاقد زشتي و قباحت است.
دكتر محقق داماد در ادامه صحبت‌هايش سؤال‌هاي مختلفي را در رابطه با ضمان پزشك در رابطه با عملش مطرح كرد و گفت: چرا قاعده «احسان» که در مورد انجام‌دهندگان سایر اعمال واجبه در فرض ورود خسارت، مسقط ضمان است دراین‌جا چنین نباشد؟ آیا عمل پزشک در قلمرو قاعده احسان قرار ندارد؟ مستند نظر مشهور فقها در قاعده ضمان طبیب روایت سکونی است.
قلمرو روایت چگونه اعمالی را شامل می‌شود؟ آیا اعمال بالمباشره را فقط شامل است یا هرگونه دستورات پزشکی را شامل می شود؟ وي در اين نشست با پاسخگويي به مباحث و سؤالات مطرح شده فوق برخي از مقدمات و قواعد فقهي خاص در اين مورد را مورد بحث و بررسي قرار داد.

چالش‌هاي فرابشري در رابطه با اخلاق پزشكي
در نشست مباني فلسفي اخلاق پزشكي كه در سالن خواجه نصير مركز همايش‌هاي صدا و سيما برگزار شد مقالات متعددي چون نقش كليدي كرامت انساني در اخلاق زيستي جهاني دكتر روبرتو آندرنو از سوئيس، چالش‌هاي فرابشري در رابطه با اخلاق پزشكي دكتر بايرون كالديس از يونان، معنا و نقش استقلال فردي در اخلاق پزشكي اسلام دكتر محسن جوادي، اصولگرايي در اخلاق پزشكي:گشايش و پرتگاه حجت‌الاسلام محمد مهرآسا و... ارائه و بررسي شد.
چالش‌هاي فرابشري در رابطه با اخلاق پزشكي عنوان سخنراني پروفسور بايرون كالديس از كشور يونان بود كه در سالن خواجه نصير با استادان و دانشمندان داخلي و خارجي ديگر درميان گذاشته شد.
او در مقاله خود برخي از مسائل مربوط به اخلاق پزشكي را از نقطه‌نظر پيشرفت‌هاي مدرن در پيوستگي بين انسان و ماشين كه تحت عنوان Transhumanism شناخته‌ مي‌شوند، مورد نقد و بررسي قرار داد.
وي در در اين رابطه گفت: با توجه به اينكه «Transhumanism» يكي از بحث‌انگيزترين بخش‌ هاي پيشرفت‌هاي بنيادي علمي- فناوري با نتايج بي‌سابقه و جديد است، بايد به دو نكته اساسي توجه كرد: اول اينكه ما شكل جديدي از پيوند كلي بين فناوري و علم را به شكل تكنوعلم در نظر مي‌گيريم كه تنها وسيله كسب دانش و آگاهي از جهان فيزيكي است و دوم اين كه نگراني در مورد نتايج جديد در آينده مربوط به اين حقيقت است كه ما اكنون نمي‌توانيم شكل دقيقي را كه ممكن است پيشرفت‌هاي آينده را در زمينه تكنوعلم به‌خود بگيرد، پيش‌بيني كنيم، در نتيجه قادر به پيش‌بيني نوع مسائل اخلاقي‌اي كه ممكن است در بافتي از پيامدهاي غيرمترقبه مطرح شوند، نيستيم.
پس نمي‌دانيم كه پيشرفت فناوري موجودات بشري واقعا چطور خواهد بود. در حالي كه پرسش اخلاقي‌اي كه با اين آينده بي‌سابقه مطابقت دارد، سراسر پوشيده از ابهام است.
پروفسور كالديس در ادامه صحبت‌هايش گفت: منتقدان در اين زمينه مدعي‌اند كه نمونه‌هاي فرابشري ارزش اخلاقي كه ايجاد مي‌شوند ممكن است روش‌هاي غيرقابل پيش‌بيني‌اي براي دست‌يابي منطقي به سؤالات اخلاقي داشته باشند. به اين معني كه ممكن است آنها از آن چه مي‌توانيم تصور كنيم كاملا متفاوت باشند، تا جايي كه نوع اصول يا سلسله مراتب مربوط به آن يا مثال‌هاي اخلاقي و... شامل آن شود.
در اصطلاحات اختصاصي‌تر كه براي اخلاق پزشكي بكار برده مي‌شود، نگراني مشابهي در مورد احترام به سؤالات مشخص و مسائلي كه زمينه اخلاق پزشكي را آن‌گونه كه ما هم اكنون مي‌شناسيم و تعريف مي‌كنند، وجود دارد.
اگر «Transhumanism» چالشي را در مورد مفهوم فرديت انساني ايجاد كند، بايد اخلاق پزشكي سنتي را نيز دچار چالش بكند. مسائلي همچون شأن انساني يا ارزش اخلاقي برابر به‌عنوان پس زمينه اخلاق پزشكي اكنون بايد از نظر غيرقابل پيش‌بيني بودن مخلوقات فرابشري حقيقي در آينده و ويژگي‌هاي خاص آنان همچنين از نظر اين مسئله ماورا اخلاقي كه ما امروزه اجازه داريم در مورد پيشرفت آينده بشريت در حوزه ساختار بيولوژيك آن تصميم‌گيري كنيم، متفاوت به‌نظر برسد.
سپس ما به جاي مي‌رسيم كه بايد ابتدا معماي متافيزيكي فرديت را حل كنيم و سپس نگران مسائل اخلاقي‌اي كه به‌دنبال تغييرات فناوري بنيادي پيش مي‌آيند، باشيم.