آيين نامه فعاليت مؤسسات خصوصي سلامت خانواده با هدف به كارگيري فارغ التحصيلان مامايي و كاهش مرگ‌و مير مادر و نوزادان، تدوين شده و با تاييد اداره صدور پروانه‌ها تاپايان سال‌جاري راه‌اندازي مي‌شود.
اين نويدي است كه دكتر نسرين چنگيزي، رئيس اداره سلامت مادران وزارت بهداشت در آستانه روز جهاني ماما (16‌ارديبهشت) مي‌دهد. قاعده فعاليت اين مؤسسات به اين صورت است كه 5 نفر شامل 2 پزشك عمومي و 3 كارشناس كه 2 نفر آنها حتما بايد فارغ‌التحصيل مامايي باشند مي‌توانند مجوز تاسيس گرفته و خدماتي را در راستاي ارتقاي كيفيت بهداشت باروري و سلامت مادر و نوزاد ارائه دهند.
اما آيا تاسيس اين كلينيك‌هاي خصوصي مشكل جايگاه ماماها در نظام سلامت را حل مي‌كند؟
رئيس اداره سلامت مادران وزارت بهداشت معتقد است؛ فرايند طبيعي زايمان متعلق به ماماست و اگر در اين فرايند، روند غيرطبيعي ايجاد شود بحث متخصص زنان مطرح مي‌شود، درحالي‌كه در كشور ما عملا متخصصان زنان و زايمان همه انواع زايمان را مديريت مي‌كنند. به اين ترتيب، ماماها تنها مي‌توانند نقش خود را در مراقبت‌هاي پيش از زايمان ايفا كنند.
چنگيزي در پاسخ به اين سؤال همشهري كه شرايط لازم براي دريافت مجوز تاسيس مراكز خصوصي بهداشت مادران چيست، مي‌گويد: شرايط لازم شامل مسائل فيزيكي، ميزان سرمايه و ميزان و نوع تجهيزات مورد نياز مربوط به اداره صدور پروانه‌هاي وزارتخانه است و اداره سلامت مادران صرفا آيين نامه خدمات را تدوين مي‌كند كه اگر تا پايان سال‌جاري به تصويب برسد مراكز سلامت همه جانبه براي مادر و نوزاد در سطح كل كشور راه‌اندازي مي‌شود.
دكتر چنگيزي درخصوص گستره فعاليت اين مراكز مي‌گويد: در كلانشهرهايي مثل تهران و شهرهاي بالاي 100هزار نفر جمعيت كه گرايش به مراكز خصوصي بيشتر است اين مراكز كارايي بيشتري دارند تا در مباحثي چون يائسگي و سرطان‌هاي زنانه اطلاع رساني و ارائه خدمت كنند.
پيگيري‌ مرگ مادران
«در زايمان طبيعي تلاش كنيم يك ارتباط هنرمندانه از يك زايمان طبيعي را به مادر القا كنيم تا زايمان طبيعي، يك قدرت و هنر تلقي شود نه ضعف.» دكتر چنگيزي، با بيان اين جمله، كاهش حداكثری مداخلات پزشكی حین زایمان و ترویج روش‌های نوین زایمانی با حداقل تهاجم را از برنامه‌های این اداره عنوان كرده و مي‌افزايد: این برنامه‌ها در 8 بیمارستان دانشگاه‌ علوم پزشكی كشور آغاز شده است.
او با بیان این كه در قالب برنامه‌های این اداره، مددجو در كلاس‌های آمادگی زایمان با شیوه‌های زایمانی آشنا و سپس وارد زایشگاه به روش نوین می‌شود، مي‌گويد: در 8 جلسه آموزشی از هفته ۲۰ تا ۳۷ بارداری، هر جلسه به‌مدت ۹۰ دقیقه مباحث تئوریك پرسش و پاسخ و نرمش و تمرین بدنی ارائه می‌شود. در اين روش مددجو می‌تواند هم‌جنسی را هم همراه خود داشته باشد و حتي در مركز آموزش درمانی اكبرآبادی محدودیتی به لحاظ ورود همسر هم ندارد.
به اين ترتيب مددجو طی بازدیدی از زایشگاه با محیط و وسایل زایمان آشنا شده، سپس نسبت به شیوه زایمان (سنتی یا مدرن) تصمیم می‌گیرد. طبق تعريف، مرگ مادری به مواردی اطلاق می‌شود كه به‌علت بارداری، عوارض آن و یا بیماری‌های تشدید شده، در اثر بارداری به وقوع پیوسته باشد.
به گفته چنگيزي، با بروز هر مورد مرگ مادری در هر نقطه از كشور، اطلاع رسانی سریعی طی ۲۴ ساعت از واحد محیطی به معاونت درمانی و یا بهداشتی صورت می‌گیرد و ظرف ۴۸ ساعت به ستاد وزارتخانه اعلام می‌شود.
چنانچه موردی از مرگ مادر در نقطه‌ای از كشور گزارش شود، گروه پرسشگری متشكل از نیروهای بهداشت و درمان و متخصصان زنان پرسش‌هایی را تا سطح خانواده بیمار به عمل می‌آورند و اگر مرگ در بیمارستان و یا واحدهای مرتبط به وقوع پیوسته باشد با حضور متخصص زنان، علت مرگ بررسی و نتایج حاصله اعلام می‌شود.
رئيس اداره سلامت مادران وزارت بهداشت با تاكید بر این كه در كمیته‌های دانشگاهی، معاونان بهداشتی و درمانی حضور دارند، ادامه مي‌دهد: این كمیته‌ها موظفند گزارش 6ماهه خود را درخصوص میزان مرگ مادری و خطا و قصورهای انجام شده و مداخلات صورت پذیرفته برای رفع مرگ به اطلاع رئیس دانشگاه علوم پزشكی برسانند.
دكتر چنگیزی با بیان این كه مداخلات صورت گرفته برای كاهش مرگ باید به‌طورهمزمان به سطوح محیطی و اداره سلامت مادران اعلام شود، تاكيد مي‌كند: چنانچه این مداخلات در كاهش مرگ مادری در سایر نقاط كشور مؤثر تشخیص داده شود به سایر دانشگاه‌ها منتقل و یا پس خوراند داده می‌شود.
دكتر چنگیزی، خونریزی بعد از زایمان، پره اكلامپسی و اكلامپسی، ‌عفونت و بیماری‌های قلبی را از علل شایع مرگ مادری در كشور عنوان كرده، مي‌افزايد: البته برنامه‌های اداره ما نظام مراقبت سلامت زنان باردار و نه فقط نظام مراقبت مرگ مادری است.
وی با تاكید بر ضرورت پررنگ‌تر شدن نقش ماما حین زایمان یادآور مي‌شود:
وقتی زایمان به بیمارستان كشیده شود، روند بیماری به‌خود گرفته و مداخلات زیادی صورت می‌گیرد. این در حالی است كه طی كردن روند فیزیولوژیك و طبیعی برای زایمان باعث كاهش مداخلات و در نتیجه مرگ مادری می‌شود و از این رو ترویج روش‌های نوین زایمانی با حداقل تهاجم در حال انجام است.
متأسفانه يك‌سري مداخلات پزشكي دست به دست هم دادند و حالتي را به وجود آوردند كه بيمار‌گونه‌بودن فرايند زايمان طبيعي به وجود آمده و در نهايت سبب بروز بسياري از سزارين‌هاي بي‌دليل شود.
ضرورت حذف مداخلات غيرضروري در زايمان
ناهيد خداكرمي دبيَر انجمن علمي مامايي معتقد است كه در كشور ما براي اينكه مرگ و مير مادر و نوزاد كاهش يابد خدماتي كه ماما ارائه مي‌دهد بايد به‌طور كامل تحت پوشش بيمه قرار بگيرد؛ «استاندارد نبودن پوشش بيمه‌اي خدمات مامايي و سيستم نوين بيمه، متأسفانه خدمات را تحت پوشش قرار مي‌دهد نه دهنده خدمت را.
ولي با اين حال شاهديم كه بيمه‌هاي دولتي كشور به جاي پوشش خدمات مامايي، بارداري و زايمان‌دهنده خدمت را منظور مي‌كنند كه كاملا بر خلاف اصول اقتصاد و حفظ منابع سلامت است و بايد با تحت پوشش قرار گرفتن خدمات مامايي از اين اسراف جلوگيري كرد.
با اين شيوه سازمان‌هاي بيمه‌گذار صرفه‌جويي عظيمي را در پيش خواهند داشت، چراكه زايمان سزارين، زمان ماندگاري مادر و نوزاد را در بيمارستان‌ها بيشتر مي‌كند و هزينه‌هاي ناشي از بيهوشي، اتاق عمل و عوارض بعدي را نيز به‌دنبال خواهد داشت، درصورتي كه زايمان طبيعي ضمن داشتن تعرفه مناسب‌تر، زمان بستري كوتاه‌تر و عوارض بعدي کمتري دارد. »
به گفته وي تا قبل از دهه 70، 85‌درصد زايمان‌ها توسط ماما انجام مي‌شد ولي از دهه 70 به اين سمت، اين روند معكوس شده و اكثر زايمان‌ها به شيوه سزارين و توسط متخصص انجام مي‌شود و سياست‌هاي سليقه‌اي و غيراستاندارد موجب مي‌شود هزينه‌هاي زيادي نيز بر خانواده‌ها تحميل شود.
خداكرمي مي‌گويد: شايد در آينده مثل كشورهاي ديگر حفظ سلا‌مت مادران و زنان را منحصرا به ماماها بدهيم و از خدمات تخصصي فقط در مواقع موردنياز استفاده كنيم، اما در حال حاضر هم ما با مشكلا‌تي در زمينه ارائه خدمات استاندارد به مادران باردار مواجهيم. به اين ترتيب كه در پروسه ختم بارداري و زايمان رفتارهاي غيرضروري انجام مي‌شود، چراكه بارداري و زايمان را منحصرا به ماماها نسپرده‌اند و به‌عنوان يك خدمت تخصصي محسوب شده است.
به گفته خداكرمي، در كشور ما برخلا‌ف تمام استانداردهاي دنيا و برخلا‌ف تمام كتب مرجع كه متخصصان ما از آن استفاده مي‌كنند، معمولا دوره بارداري را به‌صورت برنامه‌ريزي شده پايان مي‌دهند و اين باعث شده كه در بخش‌هاي مراقبت‌هاي ويژه نوزادان و كودكان ترم كه در موعد خود به دنيا مي‌آيند دچار مشكلا‌ت تنفسي بشوند.
خداكرمي مي‌گويد: در كشورهای پیشرفته به ازای تولد هر نوزاد، ۳۰ ماما مشغول فعالیت هستند و يك زن باردار اگر قبل از ويزيت ماما به متخصص زنان و زايمان مراجعه كند امكان ندارد كه اين متخصص اورا ويزيت كند و ويزيت ماما در اولويت پروسه درماني است.
درحالي كه تعریف جدید از ماما در دنیا، غیر از خدمات دوران بارداری و زایمان، دختران در سنین بلوغ، زنان در سنین یائسگی و مسائل بهداشتی و حتی كودكان زیر ۵ سال را دربرمی‌گیرد وحتی براساس مقررات كشور ما و مقررات بین المللی، ماما می تواند بدون نیاز به نظارت، به‌طور مستقل خدمات خود را ارائه كند. در كشور ما، فارغ‌التحصيلان مامايي آنچنان فاقد جايگاهند كه بحث كاهش ظرفيت و حداقلي شدن اين رشته در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي مطرح است.