رئيس سازمان نوسازي، توسعه و تجهيز مدارس کشور ديروز در دهمين جشنواره خيران مدرسه ساز استان کرمانشاه گفت؛«هم اکنون حدود 30 درصد از مدارس کشور نيازمند تخريب و بازسازي و 30 درصد مدارس نيز نيازمند مقاوم سازي هستند.»
حبيب الله بوربور افزود؛ «براي حذف مدارس دو نوبته در کشور به 150 هزار کلاس درس در قالب بيش از 26 هزار مدرسه نياز داريم.» تعداد ساختمان هاي مدارس کشور حدود 95 هزار دستگاه است. براساس گفته معاون عمراني وزير در حال حاضر حدود 28 هزار مدرسه مخروبه و همين تعداد مدرسه غيرمقاوم در کشور موجود است و نزديک به هشت ميليون و پانصد هزار دانش آموز در زير سقف هاي نامطمئن درس مي خوانند.
اگر اظهارات رئيس سازمان نوسازي را مبنا قرار دهيم، کار نوسازي و مقاوم سازي مدارس از فروردين 85 تاکنون پيشرفتي نداشته است. شايد هم بيان چنين سخناني در جمع خيرين مدرسه ساز به خاطر تحريک عواطف اين انسان هاي دلسوز صورت گرفته است.
حبيب الله بوربور در فروردين 85 و در آستانه تصويب لايحه اختصاص چهار ميليارد دلار به تخريب، نوسازي و مقاوم سازي مدارس مخروبه و خطرآفرين با اعلام آماري مشابه وعده داد که طبق لايحه پيشنهادي دولت در مدت چهار سال تمام مدارس کشور از لحاظ سازه مقاوم خواهند شد؛ وعده يي که با گذشت دو سال، بايد نيمي از آن اجرا شده باشد.

کودکان بازيگوش
سوم آبان 86، شش دانش آموز يک مدرسه راهنمايي دخترانه درروستاي رود معجن بخش بايگ تربت حيدريه در استان خراسان مشغول بازي در مدرسه بودند که ناگهان در آهني و ديوار مدرسه سرشان فرو ريخت. در اين حادثه زهرا براتي 12ساله بر اثر ضربه مغزي بلافاصله جان باخت و آن پنج نفر با جراحت شديد روانه بيمارستان شدند.
اينکه کودکان يک مدرسه روستايي با در مدرسه بازي مي کنند خود حکايت دردناکي است که بايد جداگانه مورد توجه قرار گيرد اما از اين مهمتر برخورد رئيس آموزش وپرورش بجنورد با اين فاجعه بود. جواد انصاري رئيس آموزش وپرورش تربت حيدريه، بازيگوشي دانش آموزان را عامل اصلي اين سانحه دانست و به خبرنگاران اطمينان داد که در و ديوار مدرسه از استقامت کافي برخوردار بوده و تخريب ديوار و سقوط در، بر اثر فشار مضاعف کودکان بوده است. انصاري اهمال مسوولان را تکذيب کرد و گفت هيچ تقصيري متوجه مسوولان اداري، مدير مدرسه و معلمان نيست.

قفسي تنگ به نام مدرسه
در معماري مدارس معمولاً به اين ويژگي کودکان با افزايش ضريب ايمني ساختمان توجه مي کنند. سبک معماري مدارس ايران تناسبي با نيازهاي آموزش وپرورش مدرن ندارد.
صرف نظر از مسائل ايمني، ديوارهاي بلند آجري، دروازه هاي آهني سنگين، راهروهاي دراز و نيمه تاريک و اتاق هايي در دوسوي آن، بيشتر فضاي پادگان و زندان را تداعي مي کند. حياط کوچک مدرسه محصور در ميان ساختمان و ديوارهاي بلند تنها محلي است براي تنفس کوتاه دانش آموزاني که چون پرنده هاي زنداني از فضاي کلاس رسته اند. موضوع ورزش دختران يکي از گره هاي کور تعليم و تربيت در ايران است. رعايت حجاب اسلامي و گاهي پوشش چادر براي دختران در مدرسه اجباري است.
برخي مديران مدارس نيز با برداشت هاي ويژه ورزش دختران را امري غيرضروري و مذموم مي دانند. مساله ديگري که به پيچيدگي موضوع مي افزايد، اشراف ساختمان هاي مجاور به حياط مدرسه است. فقر حرکتي دختران باعث بروز ناهنجاري هاي اسکلتي در آنها شده است. در ارتباط با اين موضوع طرحي به نام طرح استتار مدارس دخترانه تهيه و در تعدادي از مدارس اجرا شده است. بر اساس اين طرح ديوار هاي مدرسه بايد به قدري مرتفع شوند که اشراف بنا هاي مجاور منتفي شود. مجموعه اين عوامل ورزش و بازي دختران در مدرسه را ممتنع ساخته است.

چشم هاي زيبا
اولين حادثه يي که افکار عمومي را به شدت تحريک کرد، آتش گرفتن بخاري چکه يي مدرسه ابتدايي روستاي دور افتاده سفيلان در استان چهار محال و بختياري در 24 دي ماه سال83 بود.
در اين سانحه دردناک 13 دانش آموز دختر و پسر مدرسه چند پايه اين روستا، در ميان شعله هاي آتش جان باختند. با مرگ سرباز معلم مدرسه يزدان خسروي که دچار 85 درصد سوختگي شده بود تعداد قربانيان به 14 نفر رسيد.
در سال 85 نيز چند آتش سوزي در مدارس روستايي به دليل استفاده از وسايل غيراستاندارد نظير بخاري هاي چکه يي و والور رخ داد که مهم ترين آن آتش سوزي در دبستان روستاي درودزن از توابع شهرستان مرودشت در استان فارس بود. اين حادثه تلفاتي نداشت اما باعث معلوليت و سوختگي شديد پوست صورت و بدن 6 دانش آموز دختر شد.
عکس هاي اين کودکان با چشمان زيبايي که در ميان صورت هاي مسخ شده مي درخشد، تکان دهنده بود.

لايحه استثنايي
انعکاس گسترده اخبار اين حادثه سرانجام دولت را به فکر تدوين لايحه يي براي مقاوم سازي و تجهيز مدارس انداخت. لايحه به زودي توسط دولت خاتمي تهيه و به مجلس شوراي اسلامي تقديم شد. مجلس هفتم با بيش از يک سال تاخير، در فروردين 85 اين لايحه را تصويب کرد. مبلغ تخصيصي بابت مقاوم سازي مدارس خطرآفرين و تخريب و نوسازي مدارس مخروبه دقيقاً سه ميليارد و نهصد و پنجاه و چهار ميليون دلار است که از حساب ذخيره ارزي برداشت مي شود. براساس تبصره هاي اين لايحه مقرر شد مدارس ساخته شده، از نظر مقاوم بودن در برابر زلزله به تاييد پژوهشگاه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله و از نظر استحکام ساختمان و استانداردهاي لازم به تاييد وزارت مسکن برسد.
بوروکراسي پيچيده نظارت و اجرا در سيستم دولتي تنها به رکود فعاليت ها مي انجامد و اختلافات بي پايان دستگاه هاي متعدد تنها يک قرباني دارد و آن هم طرح هاي عمراني است.

فهرست مخروبه ها
حبيب الله بوربور معاون عمراني وزير آموزش وپرورش و رئيس سازمان نوسازي، توسعه و تجهيز مدارس پس از تصويب لايحه به خبرنگاران گفت؛ «مراحل قانوني تصويب لايحه که طي شود، براي امسال 600 ميليون دلار به سازمان نوسازي، توسعه و تجهيز مدارس کشور تخصيص و در سال هاي آينده هر سال يکهزار و 115 ميليون دلار اختصاص مي يابد.» مهلت اجراي اين قانون چهار سال است و تا پايان سال 88 اين طرح بايد تکميل شود.
به گفته رئيس سازمان نوسازي 54 هزار مدرسه مشمول اين قانون مي شوند. بوربور مبناي آمارگيري خود را اعلام نکرد اما به نظر مي رسد در اين خصوص مطالعه ميداني جدي صورت نگرفته و اين آمار تنها بر اساس سال ساخت مدارس تهيه شده و مدارس قديمي تر را در فهرست مدارس مخروبه قرار داده اند. به عنوان مثال مدارس با قدمت 30 سال به بالا را در فهرست تخريب و نوسازي و مدارس با عمر بين 15 تا 30 سال را در ليست مقاوم سازي گذاشته اند. اين در حالي است که برخي مدارس نوساز کيفيتي به مراتب بدتر از مدارس قديمي دارند.

مدارس دونوبتي
بحران فضاهاي آموزشي در شهرهاي بزرگ به دليل تراکم جمعيت، از شدت بيشتري برخوردار است. هم اکنون 70 درصد مدارس شهر تهران ميانگين سني بالاي 35 سال دارند و به شدت فرسوده هستند. علاوه بر مشکلات فوق، آموزش وپرورش استان تهران با کمبود بيست هزار کلاس درس مواجه است. کمبود کلاس درس در شهرهاي بزرگ باعث شده از مدارس به صورت دونوبته بهره برداري شود.
در حال حاضر حداقل 25 هزار مدرسه دونوبتي در کشور وجود دارد. کمبود کلاس درس و مدرسه در حالي با چنين ابعاد غول آسايي خود نمايي مي کند که در 10 سال گذشته به طور متوسط سالانه 500 هزار دانش آموز از آمار کودکان مشغول به تحصيل کاسته شده است و تعداد دانش آموزان از7/18 ميليون نفر در سال 1378 به 14 ميليون نفر در سال جاري رسيده است. طرح نوسازي و مقاوم سازي مدارس به رغم تامين بودجه کافي و اميدهاي فراوان، در اجرا با مشکلات و موانع بسياري روبه رو شد. اولين چالش اختلاف بين دستگاه هاي ناظر شامل شهرداري، وزارت مسکن و پژوهشگاه زلزله شناسي با دستگاه مجري يعني سازمان نوسازي بود. تاکنون براي حذف نظارت اين دستگاه ها دولت دو لايحه به مجلس شوراي اسلامي برده است اما در حالي که مجلس، سازمان نوسازي را از اجراي برخي از مقررات دست و پا گير شهرداري معاف کرد، با حذف نظارت پژوهشگاه زلزله شناسي و وزارت مسکن و شهرسازي مخالفت کرد. ناهماهنگي بين دستگاه ها يکي از عوامل رکود و ناکارآمدي سيستم هاي اجرايي دولتي است.

مقاوم سازي در ابهام
با گذشت دو سال و نيم از مدت چهار ساله اجراي قانون نوسازي و مقاوم سازي مدارس فرسوده، به نظر مي رسد سازمان مجري طرح نتوانسته متناسب با برنامه زماني پيش رود.
آمارهاي ارائه شده توسط مديران سازمان غيرشفاف است اما برخي از ناظران با تحليل اظهارات مسوولان سازمان و آمارهاي ناقص و متناقض موجود، به اين برداشت رسيده اند که بخشي از بودجه مقاوم سازي و بازسازي، صرف ساخت مدارس جديد در مناطق روستايي مي شود.
بر اساس قانون مجلس و وعده مسوولان سازمان نوسازي سالانه هفت هزار مدرسه بايد تخريب و نوسازي و همين تعداد نيز مقاوم سازي شود اما جمع بندي اظهارات مقامات مسوول نشان مي دهد در خوش بينانه ترين حالت حدود چهار هزار مدرسه در اين مدت تخريب و نوسازي شده اند و مقاوم سازي مدارس نيز در همان گام اول متوقف مانده است، زيرا به گفته رئيس سازمان، ظرفيت فني مقاوم سازي در کشور وجود ندارد. اين نظر تقويت مي شود که مشکلات آموزش وپرورش بيش از آنکه ناشي از کمبود اعتبار و بودجه باشد، برخاسته از ضعف مديريت و برنامه ريزي و نيز ناهماهنگي بين دستگاه هاي مختلف قانونگذاري، اجرايي و نظارتي است.
باور ناظران اين است که بودجه تخصيصي هزينه خواهد شد اما معضل مدارس خطرآفرين و نيز کمبود فضاهاي آموزشي تداوم خواهد يافت. مدارس ما نه تنها در برابر حوادثي مانند زلزله تاب مقاومت ندارند بلکه در برابر باد و باران و برف و حتي عبور کاميوني از کنار مدرسه هم آسيب پذيرند.