با توجه به توسعه فناوري هاي نوين نقش فناوري اطلاعات و ارتباطات در توسعه اقتصادي کشورها و ارتقاي توانمندي هاي اجتماعي به شدت مورد توجه قرار گرفته است.

احسان موحدیان- فناوري اطلاعات و ارتباطات پديده اي است که بسياري از دولت هاي جهان آن را به رسميت شناخته اند و سعي مي کنند در کنار بخش خصوصي و بازيگران جامعه مدني به رشد و اعتلاي آن کمک کنند. امروزه کشورهاي مختلف جهان به اين نتيجه رسيده اند که براي برطرف کردن مشکلات اقتصادي، رسيدن به توسعه اقتصادي و کاهش شکاف ميان فقير و غني و از ميان بردن نابرابري، چاره اي جز جدي گرفتن دستاوردهاي ICT ندارند. به منظور رسيدن به اين هدف، تلاش براي توسعه کاربري فناوري اطلاعات و ارتباطات در جهان امري ضروري است. هدف از نگارش اين مقاله بررسي نقش بخش خصوصي و دولتي هند در ايجاد محيطي با ثبات و ايمن براي افرادي است که به دنبال اجراي موفقيت آميز طرح هاي مختلف ICT به منظور توسعه اقتصادي و اجتماعي کشور هند بوده اند.
تامين بودجه طرح هاي توسعه ICT
با توجه به توسعه فناوري هاي نوين در چند دهه گذشته، نقش فناوري اطلاعات و ارتباطات در توسعه اقتصادي کشورها و ارتقاي توانمندي هاي اجتماعي به شدت مورد توجه قرار گرفته است. دولت ، بخش خصوصي و جامعه مدني همگي بر اين باور هستند که تعداد زيادي از مردم هنوز از مزاياي اين فناوريها بهره مند نشده اند و به خصوص مردمي که به زيرساخت هاي مورد نياز دسترسي و مهارت و دانش و آگاهي لازم از زبان انگليسي را ندارند، نمي توانند از خدمات مرتبط با ICT بهره مند شوند. در اين ميان زنان، فقرا و ساکنان مناطق روستايي بخش عمده افرادي را که از خدمات ICT بي بهره هستند، به خود اختصاص داده اند. با استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات نه تنها مي توان به توسعه اقتصادي و اجتماعي اين گروه کمک کرد و موانع موجود در اين زمينه را از ميان برداشت، بلکه همچنين مي توان نظام هاي جديد اجتماعي ايجاد کرد که نابرابري هاي موجود را کاهش داده و حتي به طور کامل برطرف کنند. فناوري اطلاعات و ارتباطات به ايجاد جامعه اي کمک مي کند که همه افراد آن و به ويژه زنان محروم، فقرا و روستاييان مي توانند به طور کامل در آن مشارکت کنند و از مزاياي انقلاب اطلاعاتي بهره مند شوند. بنابراين فعاليت براي توسعه ICT ضرورتي انکارناپذير است. در حال حاضر بسياري از افراد و شرکت ها براي توسعه کاربري ICT در تلاش هستند، اما براي کمک به آنها و تضمين موفقيت پروژه هايشان سياست گذاري هاي حمايتي و تامين بودجه کافي ضروريست. بسياري از اين فعالان بايد براي تامين منابع مالي و انساني مورد نياز به سختي با هم رقابت کنند و در عين حال معضل تامين بودجه مورد نياز هم غولي است که بسياري از شرکت هاي کوچک ولي خلاق خصوصي را از پا مي اندازد. آنها يا بايد در انتظار کمک هاي دولتي بمانند که مشخص نيست چه زماني به دستشان مي رسد، يا بايد در انتظار کمک هاي بلاعوض و خيريه باشند که در اکثر مواقع کافي به نظر نمي رسد. در چنين شرايطي بهترين راه حل آن است که دولت ها با بسيج منابع در اختيار خود و تخصيص و بودجه بندي درست آنها به کمک بازيگران غيردولتي بشتابند. لزوم توجه و اختصاص بودجه دولتي براي طرح هاي ICT روستايي امري است که بارها در نشست هاي مختلف سران جامعه اطلاعاتي مود توجه و تاکيد قرار گرفته است. به عنوان نمونه در هر دو نشست WSIS در تونس و ژنو گروه کاري ويژه اي با عنوان مکانيسم هاي مالي تشکيل شد که وظيفه آن ارائه راهکارهايي به دولت ها براي افزايش مشارکت در طرح هاي ICT و تشويق آنها به اين مساله بود.
نقش دولت و بخش خصوصي در هند
در هند رشد انفجار آميز بخش نرم افزار و استفاده از برون سپاري براي پيشبرد فرايندهاي تجاري باعث رشد سريع اقتصادي و تحولات اجتماعي شده است. سال 2007 صنعت فناوري اطلاعات در هند نزديک به 28 درصد رشد کرده و به تنهايي به يک صنعت يک ميليارد دلاري مبدل شده و بيش از6/1 ميليون فرصت شغلي به وجود آورده است. اما اين رشد اقتصادي بدان حد نيست که اهداف پيش بيني شده در سند توسعه هزاره سازمان ملل را برآورده کند. چتان شارما، بنيانگذار بنياد خيريه Datamation در اين باره مي گويد: مشاغل و حرفه هاي مبتني بر فناوري اطلاعات و ارتباطات هنوز تا آن حد پيشرفت نکرده اند که به کاهش فقر و مقابله با توسعه نيافتگي کمک کنند. بنابراين همکاري ميان دولت ها، بخش خصوصي و جامعه مدني بايد به طور ويژه توسعه اجتماعي را هدف بگيرد تا پتانسيل بي نظير فناوري اطلاعات و ارتباطات براي ايجاد تحول در جوامع درک شود. خوشبختانه هند بيش از يک دهه است که به محل اجراي ابتکارعمل هاي بزرگ ICT مبدل شده و در اين زمينه شهرت جهاني کسب کرده است. اين ابتکارعمل ها با حمايت سهام داران بزرگ بخش خصوصي، با کمک دولت و با حمايت نهادهاي بين المللي وابسته به سازمان ملل و به خصوص برنامه توسعه ملل متحد اجرا مي شوند و هدف از طراحي آنها پيشبرد ICT در دورافتاده ترين بخش ها و نواحي کشور هند است. بدين منظور سازماني به نام موسسه ملي زمامداري هوشمند تاسيس شده که وظيفه حمايت مالي از طرح هاي کلاني همچون iShakti را بر عهده دارد. اين طرح جامع را يک شرکت خصوصي هندي به نام Hindustan Unilever Limited اجرا مي کند. به طور کلي هدف از اجراي اين طرح ايجاد 1500 کيوسک اطلاعاتي است که در آنها امکاناتي براي دسترسي به اينترنت و سرويس هاي مخابراتي گنجانده شده است. با اجراي موفق اين طرح که قرار بود تا دو سال پيش به سرانجام برسد،10ميليون نفر از ساکنان نواحي روستايي هند در بيش از 7500 روستا مي توانستند به خدمات مرتبط با فناوري اطلاعات و ارتباطات دسترسي پيدا کنند. گفتني است که اين طرح هنوز هم در حال اجراست و بخش هايي از آن کماکان باقي مانده است. با به سرانجام رسيدن و تحقق بخشي همه اين طرح ها ضروريست ارزيابي هايي در مورد وضعيت فعلي ابتکارعمل هاي مربوط به توسعه ICT در هند صورت بگيرد تا نقاط ضعف و قوت آنها شناسايي شود. مرور ابتکارعمل هاي انجام شده براي توسعه کاربري ICT در نواحي روستايي نشان دهنده وجود برخي چالش هاي جدي اقتصادي، اجتماعي و آموزشي است. از جمله اين چالش ها مي توان به نبود يا نقص زيرساخت هاي مورد نياز، استفاده نادرست يا عدم اعتماد به زيرساخت ها و... اشاره کرد. در بررسي هاي انجام شده در مورد ميزان موفقيت طرح هاي ICT روستايي انواع و ويژگي هاي کيوسک هاي اطلاعاتي نيز مورد بررسي قرار گرفته تا مشخص شود آنها در مقايسه با نهادهاي مشابه اي همچون کافي نت ها، مراکز آموزش رايانه شهري و مراکز خدمات دولتي تا چه حد کارآيي داشته و مورد استقبال قرار گرفته اند. پيامدهاي اين بررسي به موفقيت پروژه هاي توسعه ICT و افزايش مشارکت گروه هاي فقير و محروم مانند زنان، افراد سالمند، متخصصان و روستاييان فقير و ساکن در نواحي دورافتاده کمک مي کند. يافته هاي پژوهشي حاکي از آن است که يکي از مهم ترين عوامل ايجاد چالش و مشکل براي طرح هاي ياد شده و عدم تحقق اهدافي همچون افزايش فرصت هاي اقتصادي و بالا رفتن رفاه از طريق راه اندازي کيوسک هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات، عدم تامين مالي درست پروژه هاي ICT است. اين کيوسک ها اغلب تنها موفق مي شدند افراد ثروتمندتر و آگاه تر به لحاظ اجتماعي را به خود جلب کنند. همچنين افراد تحصيل کرده تر و کساني که از مهارت هاي تخصصي بيشتري داشتند براي افزايش اطلاعات و بهره مندي از فرصت هاي جديد شغلي و مالي از امکانات اين کيوسک ها بهره مي گرفتند. اگر چه اين امر خود به تنهايي موفقيت قابل توجهي محسوب مي شد، اما تمرکز صرف روي اين گروه اجتماعي باعث بيگانه شدن ديگر بخش هاي جامعه مي شد که افزايش آگاهي آنها در مورد فوايد کاربرد ICT ضروري است. نتيجه اين امر تداوم محروميت گروه هاي کم درآمد و از جمله زنان، کودکان و اشخاص مسن بود. علاوه بر اين تامين نيازهاي مالي اين پروژه ها هم سختي ها و محدوديت هاي خاصي داشت و مقامات دولتي و ايالتي بايد به منظور توسعه اقتصادي و اجتماعي هند دست به سياست گذاري گسترده و جامع زده و بودجه ابتکارعمل هاي مختلف را تامين مي کردند. به همين دليل دولت هند با اولويت بندي پروژه هاي ICT سعي کرد طرح هايي را در اولويت قرار دهد که زنان و مردان محروم جامعه را هدف گرفته بودند. به همين منظور تلاش شد اين مساله بررسي شود که بودجه عمومي صرف شده براي اجراي ابتکارعمل هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات چگونه بر اين گروه هاي جامعه اثر گذاشته است. مداخله دولت به اين صورت به تعريف و تبيين پارامترهايي کمک مي کند که تحقق آنها موجب موفقيت ابتکارعمل هاي ICT خواهد شد. البته بديهي است که چنين دستاوردي محدود به افزايش دانش ICT مردم نخواهد بود و با گذشت زمان شهرونداني که از مزاياي چنين پروژه هايي بهره مند شده اند خدمات ارزش افزوده اي توليد خواهند کرد که مزاياي آن به عموم مردم خواهد رسيد.
نمونه هايي از اهميت مشارکت و مداخله دولت در طرح هاي ICT عليرغم تداوم شکاف ديجيتالي و چالش هايي که سر راه ايجاد کيوسک هاي اطلاعاتي و مراکز مخابراتي در هند وجود دارد، برخي طرح هاي توسعه ICT در هند به موفقيت هاي چشمگيري رسيده و تحولاتي اساسي در جامعه ايجاد کرده اند.
به عنوان نمونه ايجاد مراکز مخابراتي و ارتباطي Akshaya در Kerala و اقدامات انجمن خود اشتغالي زنان در ايالت گجرات تاثيرات بسيار مثبتي به دنبال داشته است. از جمله علل موفقيت اين طرح ها مي توان به موارد زير اشاره کرد: طرح ريزي و برنامه ريزي دقيق وحساب شده، درس گرفتن از گذشته و مشارکت صحيح و هدفمند دولت که به تقويت منابع مورد نياز طرح هاي ياد شده منجر شده است. سياست گذاري ملي و کشوري در زمينه ICT و نحوه تشويق مردم به استفاده از خدمات آن نقش مهمي در طراحي و اجراي موفق پروژه هاي ICT ايفا مي کند و اين امر در موفقيت طرح گسترده Akshaya تاثير انکارناپذيري دارد.
ايجاد مراکز مخابراتي و ارتباطي Akshaya از سال 2002 به طور آزمايشي آغاز شد. در مرحله اول و قبل از آغاز پروژه، مقامات ايالت کرالاي هند سياست هاي کلان فناوري اطلاعات را در سال هاي 1998 و 2001 تدوين کردند. يکي از اهداف جامع پيش بيني شده در سند مذکور ارتقاي استانداردهاي زندگي با استفاده از ICT در تمامي عرصه هاي حيات بود. جالب آن که بر اساس همين سند، ارگان هاي دولتي در اين ايالت نيز موظف به آشنايي و به کارگيري جديدترين دستاوردهاي ICT بودند. بر همين اساس هدف اصلي ابتکار عمل Akshaya دستيابي به دانش فناوري اطلاعات و ارتباطات و تسهيل دسترسي گسترده به سرويس هاي ICT و دولت الکترونيک معين شد که نتيجه آن کاهش شکاف ديجيتال و عمومي شدن استفاده از خدمات ICT براي رفع نيازهاي روزمره مردم بود. پس از اجراي اين پروژه و بررسي ميزان موفقيت آن مشخص شد زنان و دختران تنها در 15 مرکز از 350 مرکز Akshaya حاضر شده و از خدمات و سرويس هاي موجود در آنها بهره گرفته اند.
اين در حالي است که بخش گسترده اي از ساکنان مناطق تحت بررسي زن و دختر بوده اند. به دنبال اصلاح قانون اساسي هند که در آن پيش بيني شده بود بايد يک سوم اعضايي حکومت هاي محلي هر ايالت را زنان تشکيل بدهند، پروژه Akshaya نيز دستخوش تحولاتي شد و قرار شد زنان به عنوان مسوول و اپراتور در يک سوم مراکز ارتباطي و مخابراتي Akshaya به کار گرفته شوند. اين اقدام باعث مراجعه بيشتر زنان به اين مراکز شد. البته با توجه به اين که به کارگيري بيش از حد زنان به عنوان اپراتور در اين مراکز ممکن بود موجب مشکلات ديگري شود از پيگيري اين سياست پرهيز شد. بايد توجه داشت که اکثر زنان روستانشين هند بي سواد و تحت نفوذ و تاثير شديد سرپرستان مرد خانواده هستند. آنان نيازمند آموزش هاي فراگير براي افزايش توانمندي و نقش آفريني موثرتر هستند که خوشبختانه در ديگر ابتکارعمل هاي مربوط به فناوري اطلاعات و ارتباطات به اين مساله توجه شد. بررسي هاي جديدي که در مورد ميزان موفقيت اين پروژه و چند پروژه ديگر ICT در هند انجام شد، نشان داد که علي رغم همه چالش هاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي فراروي زنان، آنان توانسته اند با موفقيت در مراکز Akshaya انجام وظيفه کرده و مهارت و اعتماد به نفس خود را افزايش دهند. زنان با آشنايي با فوايد استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات، فرصت هاي شغلي جديدي براي خود دست و پا کرده اند که باعث رشد اقتصادي محلي و تغيير نقش اجتماعي آنان از افرادي با توانمندي محدود به زناني قدرتمند و تاثيرگذار در محل زندگي شده است. تحقيقات انجمن خود اشتغالي زنان نشان مي دهد که مجموعه اين تحولات باعث پيوند خوردن اقتصادهاي کوچک محلي به جريان غالب اقتصادي هند و حتي جهان شده و تغييرات شگرف اقتصادي، مالي و اجتماعي را به دنبال داشته است.
اين انجمن قديمي که سال 1972 به عنوان اتحاديه تجاري زنان و کارگران بخش غيررسمي جامعه تاسيس شد، در حال حاضر بيش از يک ميليون نفرعضو دارد. هدف اين اتحاديه افزايش سطح اشتغال و خوداتکايي اعضا اعلام شده است، اعضايي که اکثرشان هنگام پيوستن به اين اتحاديه زيرخط فقر زندگي مي کردند، پس از گذشت مدتي و با دريافت خدمات و آموزش هاي لازم کيفيت بهتري از زندگي را تجربه مي کنند.
سخن آخر
طرح ها و تجارب موفقي که به آنها اشاره شد، نشانگر اهميت توسعه فناوري اطلاعات و ارتباطات و لزوم توجه به اجراي ابتکارعمل هايي در اين زمينه است؛ ابتکارعمل هايي که اجراي درست و حساب شده آنها موجب توسعه اجتماعي و اقتصادي نيز خواهد شد. اما موفقيت و تداوم اين ابتکارعمل ها تنها در صورت سياست گذاري درست و توجه به نيازهاي مالي آنها و تامين به موقع آنها امکان پذير خواهد بود. دولت هند با درک درست اين مساله به دنبال اتخاذ سياست هاي حمايتي و ايجاد محيط مناسبي است که منابع لازم براي توسعه و پيشرفت گردهم آورده شوند. بدون شک دوبخش خصوصي و جامعه مدني که از توجه جدي دولت هند اميدوار شده اند، در آينده موفقيت هاي بيشتري کسب خواهند کرد.