گزاف نيست اگر بگوييم اين روزها يكي از زيباترين لحظات، طنين نواي ربنا به عنوان مجوز حضور بر سفرههاست. 15 ساعت را با ضعف، خشكي دهان و احيانا استشمام بوي غذاي نيمروز همسايه و همكار، پشت سر گذاشتهاي و با اين نيت كه رضايت حق را حاصل كردهاي، اولين چاي و شكر را هم ميزني و بوي نان تازه را با تمام وجود به داخل ريه ميراني.
افطار لحظهاي است كه تا روزهدار نباشي دركش نميكني و سفرهاش را با تمام سادگي، زيباترين و مجللترين سفره نخواهي ديد.
از رمضان و بركات آن بسيار نوشتهاند. لحظاتي مانند افطار، سحر، شبهاي قدر و ... كه سراسر صواب و ثواب است. خاصيت ماه رمضان به مدد همين لحظهها اين است كه با ديگر ماهها متفاوت است و وقتي ميرسد، همه چيز رنگ و بوي ديگري ميگيرد.
اين تغييرات از كاهش ساعات بار ترافيك و افزايش آن در ساعات خاصي از روز، تعطيلي اغذيهفروشيها در پيش از افطار و بساط حليم و آش رشته كنار خيابانها و گران شدن بعضي مواد غذايي مثل شكر و خرما و گوشت و حبوبات و ... همه و همه حتي براي روزهخوارها محسوس است.
ميان همه تغييرات، پهن شدن سفرههاي افطاري ابتداي شب در بيشتر خانهها، رستورانها، تالارها و ... سنت پسنديدهاي است كه به شكلهاي مختلفي دنبال ميشود.
در بعضي مساجد و مجموعههاي خيريه، افطاري محرومان و افراد كمبضاعت در شبهاي رمضان حال و هواي خاصي دارد. بعضي از خيرين و دستاندركاران مراكز خيريه هم با طبخ و سفارش غذا و توزيع آن در محلات محروم شهر به اطعام روزهداران ميپردازند. حال و هواي اين افطاريها با ديگر افطارها متفاوت است ، بخصوص افطاري هايي كه در هتلها، تالارها و سرسراهاي شهر مشتريان ويژهاي دارد.
پيرمردي مقابل در اصلي يكي از همين تالارها ايستاده است، روزهداران دسته دسته براي افطار وارد ميشوند، ولي او نميتواند چون كارت ويژه ندارد، او را نميبينند. او را حتي نگهبان تالار كه دائم خم و راست ميشود هم نميبيند. چشمانش دنبال كسي است يا شايد لقمهاي.
پس از ساعتي انتظار، نگهبان ديگري با ظرفي سفيد و در بسته خارج ميشود و چشمان پيرمرد برق ميزند. گوشهاي مينشيند روي زمين براي افطار و اذان به آخر نرسيده، او ميماند و ظرف خالي.
چند متر آن سوتر پشت ديوار تالار، مردان و زناني نشستهاند، آنها هم افطار را به پايان ميرسانند و خداي را شكر ميكنند، در حالي كه بشقابها هنوز نيمه مانده و روزهداران غذا را پس ميزنند به سراغ دسرهاي رنگارنگ ميروند. اين هم يك نوع افطاري است.
اين شبها، لحظاتي اينچنيني بسيار تكرار ميشود. افطارهاي پرزرق و برق و سفرههاي رنگارنگي كه گاه تا 10 نوع غذا و نوشابه آن راتزيين كردهاند. به نظر نميرسد اين سفره با سفره افطاري مولا علي(ع) در شب نوزدهم رمضان كه از نان و شير و نمك خواست تا يكي را بردارند شباهتي داشته باشد از آن مهمتر، هزينه هنگفت افطاريهاست كه متاسفانه بعضي از آنها از بيتالمال تامين ميشود.
افطاريهاي خانوادگي
سفرههاي افطار زماني تنها با نان و پنير و سبزي و مقداري زولبيا و باميه و شايد هم آش يا شلهزرد، دهها مهمان را سير ميكرد. اين روزها تشريفات و مهمانيها كه عنوان افطار را يدك ميكشند آنقدر رنگ و لعاب متفاوتي دارند كه به ابزاري براي پاسخ به حس چشم و همچشمي ميزبان و مهمان تبديل شدهاند.
سيدحامد حسيني، كارشناس مسائل مذهبي يكي از سنتهاي حسنه را نزد خداي متعال، سنت افطار دادن ميداند كه در بسياري از روايات به آن تاكيد شده و باعث آمرزش گناهان ميشود. او ميگويد: امروزه در كشور ما جايگاه برخي ارزشها تغيير كرده و ارزش ذاتي اموري مانند افطاري دادن جايش را به تجملگرايي داده است افطاريها و ضيافتهاي ماه مبارك رمضان به جاي اين كه رفتار ديني را تداعي كند، رفتار تجملگرايانه را تداعي ميكند كه اين مساله، البته ناشي از زندگي مدرن و مصرفگرايي است كه اهداف معنوي را به فراموشي سپرده است.
وي همچنين رفتار ديني را رفتاري ميداند كه بازتابي از سنت واقعي و منطبق با دين باشد، بنابراين رفتارهايي كه با عنوان دين ولي همراه با سليقه اجرا ميشود، براساس سنت نيست، بلكه بدعتهايي است كه در جامعه منعكس ميشود و كنشها و واكنشهاي مختلفي دارد.
به عقيده اين كارشناس مسائل ديني، اشاعه چنين رفتارهايي باعث انزجار از دين و نگاه تحريفآميز به دين ميشود.
حجتالاسلام حسيني، معتقد به بهينهسازي تعاريف موجود ارزشها در حوزه اجتماع مانند خانواده و فضاي فردي است. وي توضيح ميدهد: نگاه دين نسبت به سنتهايي مثل افطاري دادن شفاف است.
نگاههاي سليقهاي در خانواده و ارگانهاي دولتي بايد آسيبشناسي و اصلاح شوند. تنها در اين صورت خيلي از مسائل و سنتها هويت اصلي خود را پيدا ميكنند و درحوزه رفتار ديني مطرح ميشوند.
حضرت رسول(ص) ميفرمايند: اي مردم! هركس از شما در اين ماه انسان با ايمان و روزهداري را افطاري دهد براي او نزد خداوند پاداش آزاد كردن يك برده و آمرزش همه گناهان گذشته او نوشته ميشود؛ بنابراين افطاري دادن بدون در نظر گرفتن تاثير معنوي آن منجر به انحراف آن از هدف اصلي خواهد شد.
يكي از اهداف افطاري دادن در حيطه خانوادهها، صله ارحام است. در دنياي امروز كه روابط خويشاوندي و رفت و آمد ميان بستگان كاهش يافته، ماه رمضان با كمك سنتهاي پسنديدهاي همچون افطاري دادن باعث تازه شدن ديدارها و عميقتر شدن روابط بين خويشان ميشود.
از سوي ديگر، فلسفه روزه را در بسياري موارد نزديكي اغنيا با فقرا عنوان ميكنند؛ بنابراين افطارها هم بايد بر همين مبنا تعريف شوند. اگر فردي در طول روز، ضعف، گرسنگي و تشنگي را براي همدردي با فقرا تحمل كند، اما هنگام افطار مانند اغنيا به خوردن و اسراف ميپردازد و فقرا را فراموش كند، مسلم است كه آثار روزهداري در او نمايان نخواهد شد.
متاسفانه اين روزها در ماه رمضان، افطاري بيش از آن كه سنتي الهي تلقي شود، مهماني و ديده بازديدي براي فخرفروشي و چشم و همچشمي است. پختن انواع غذاهاي خانگي، دسر، ميوه و بستني در كنار نان و پنير و سبزي چهره متعارض و دوگانهاي به سفرهها داده كه از يك طرف تداعيكننده سنتهاي ديني است و از طرف ديگر، ريشه در اسراف و تبذير دارد، چرا كه بسياري از اين غذاها دست نخورده باقي ميماند.
صابر امامي نيز كه كارشناس مسائل ديني است، در اين باره با انتقاد از عملكرد رسانهها ميگويد: وقتي سفرههاي غذا طوري نشان داده ميشود كه در آن اثري از ساده زيستي نيست و دائم زندگي تشريفاتي در خانههاي چند ميليارد توماني تبليغ ميشود، صحبت كردن از اين كه چرا مردم در پي اسراف هستند، بيهوده است.
وي مثال ميزند: براي تبليغ يك كالا، سفرهاي با چند نوع غذا پهن ميشود و مسابقهاي براي پول راه مياندازند. كسي براي گذشت، ايثار و مردم دوستي جايزه نميدهد. تبليغ ميكنند كه با سرمايهگذاري پول بيشتري نصيبتان ميشود. آنوقت با اين روشها ميتوانيم فرهنگ جامعه را به سمتي ببريم كه افطارها ساده و بدون اسراف باشد؟
وي از نمايش بيلبوردهايي در خيابانها ابراز تاسف ميكند كه مينويسند نوروزتان پر پول باد، و ميگويد: چنين ديدگاههايي در سطح جامعه تبليغ ميشود. آنوقت شما انتظار سادهزيستي از مردم داريد؟!
افطاري در تالار و هتل
با ورود پديدهاي مدرن به عرصه زندگي شهرنشيني، تغيير شكل بسياري از سنتها امري عادي تلقي ميشود. توجه به اين تغييرات و روند آن وقتي شكل جدي به خود ميگيرد كه نهادها و افرادي كه داعيهدار حفظ و پاسداري از سنتها هستند، در اين تغييرات نقش اساسي بازي ميكنند. چند سالي است سنت افطاري دادن با سفرههاي ساده و صميمي جايش را به افطاري در هتلها، رستورانهاي لوكس شمال شهر و تالارهاي پذيرايي با هزينههاي 2 تا 10 ميليون توماني داده است.
هزينه اين افطاريها كه اغلب از سوي نهادها و سازمانها و احزاب برپا ميشود از بيتالمال است و اغلب افرادي كه در آن شركت ميكنند، جزو قشر فقير و مستمند جامعه نيستند. در اين افطاريها بخوانيد مهمانيها برخي مديران و شخصيتها به رايزنيهاي سياسي، لابيهاي انتخاباتي، جلب نظر و آراي همسو و... ميپردازند. سفرههاي رنگارنگ و پرتجملي برپا ميشود كه ميزان معنويتش در حداقل است و بيشتر نقش باشگاه احزاب و سياستمداران را بازي ميكند.
هر چه به نيمه ماه مبارك نزديك ميشويم بر تراكم هتلها، رستورانها و تالارهايي كه از بودجه سالانهشان صرف افطار ميكنند، افزوده ميشود. با نزديك شدن به انتخابات رياست جمهوري ميتوان انتظار داشت كه بر شمار سفرههاي رنگين برخي مديران و شخصيتها نيز اضافه شود شايد يكي از دلايل آن را بتوان در كمبود محافل و نهادهاي فعال سياسي براي تبادل نظر سياستمداران در آستانه انتخابات عنوان كرد و بدين ترتيب افطاريها رنگ و بوي رايزني انتخاباتي و سياسي به خود ميگيرند تا عرصه ظهور معنويت.
همچنين در اين گونه افطاريها بروز پديده ناخوشايند اسراف، بيش از پيش ماهيت معنوي اين سفرهها را زيرسوال برده است. در پايان هر افطاري حجم زيادي از غذاهاي نيم خورده به همراه چند نوع غذا و نان و پنير و سبزي راهي سطل زباله ميشود. در كشوري كه بسختي به مرز خودكفايي ميرسد، فشار تحريمهاي خارجي را تحمل ميكند و از زيرخط فقر بودن مردمش باخبر است، چنين اسرافهايي به بهانه انجام سنت الهي چه معنا و مفهومي دارد؟
بنابراين آنچه در حوزه خانواده به چشم و همچشمي و فخرفروشي تعبير شده در حوزه سازمانها و دستگاهها نيز صادق است.
حجتالاسلام امامي با طرح اين پرسش كه ضيافت در ادارهها با چه منظور و هدفي صورت ميگيرد، ميگويد: اسلام به همه ما توصيه كرده افطاري دادن را وسيلهاي براي ايجاد صميمت قرار دهيم. هدف از اين سنت در ادارات و سازمانها هم اين است كه رئيس و كارمند و سرايدار هنگام خوردن افطاري پاي يك سفره بنشينند و به هم فخر نفروشند. آيا سفرههاي امروزي چنين كاركردي دارند؟ امروز نيتها در افطاردهي درست نيست. در مسير شيطان است. مهم، رقابت بين روسا و چشم و همچشميها در ضيافتهاي بيهوده است.
وي با اشاره به وجود ريخت و پاشهاي زياد در برخي افطاريها و صرف هزينههاي بالا، اين ضيافتها را فاقد معنويت ميخواند.
بنابراين اگرچه سنت پسنديده افطار و دعوت از روزهداران پاي سفره خود، اجر اخروي و آثار و تبعات مثبت دنيوي به همراه دارد، اما تغيير شكل اين سنت و خدشهدار شدن نيات برپاكنندگان آن ازجمله مسائلي است كه جامعه ما با آن درگير است. بسيارند كساني كه به ظاهر زندگي آبرومندانهاي دارند، اما در تامين هزينههاي زندگي با مشقت روبهرو هستند.
برداشتي كه در جامعه ما نسبت به فقر وجود دارد، نيازمند اصلاح است، چون افراد آبرومند كه نيازمندان واقعي هستند در جمع ما حضور دارند و رمضان با سفرههاي پرزرق و برق افطاري بيش از آن كه زمان رايزني هاي سياسي ، مهمانيهاي شبانه و فخرفروشيهاي اقوام و خويشاوندان باشد، زمان شناسايي اين گونه افراد و خانوادهها و دستگيري از آنان است، همانگونه كه مولا علي(ع) چنين عمل ميكرد. | 