حيات ما انسانها شديدا به كوهها وابسته است، در حالي كه در چند دوره گذشته آسيبهاي جبرانناپذيري به اين سرمايههاي ملي وارد آمده و متاسفانه اين اتفاق غيرمبارك همچنان ادامه دارد.
عنوان امسال روز جهاني كوهستان گرم شدن زمين و كوههاست، چرا كه به علل مختلف گرم شدن زمين، امروز به يكي از جديترين و اساسيترين بحرانهاي بشري تبديل شده است؛ گناه بزرگي كه با زيادهخواهي انسانها و مسير نادرست آدميزاد رقم خورده و در صورت ادامه، چهره زمين را دگرگون خواهد نمود.
كنفرانس محيط زيست و توسعه سازمان ملل در سال 1992 در ريودوژانيرو در كشور برزيل برگزار شد، حاصل اين كنفرانس جهاني يك دستورالعمل جامع در رابطه با محيط زيست، در هيات دستور كار 21 است. يكي از فصول اين دستور كار جامع به مديريت اكوسيستمهاي شكننده و توسعه پايدار كوهستان اختصاص دارد.
در اين فصل كوهستانها در رديف اكوسيستمهاي آسيبپذير و حساس و در عين حال ارزشمند و پرفايده طبقهبندي شدهاند. 10 سال پس از ريودوژانيرو در سال 2002 اجلاس جهاني توسعه پايدار در ژوهانسبورگ آفريقاي جنوبي و با حضور سران كشورها و نمايندگان تشكلهاي غيردولتي بسياري از ملل، تشكيل شد.
اين اجلاس دستيابي به توسعه پايدار را در دستور كار خود قرار داده بود و منجر به شكلگيري ساختار جديدي به نام «مشاركت بينالمللي براي توسعه پايدار نواحي كوهستاني» شد.
هدف از تشكيل اين ساختار اتحاد بين دولتها و آژانسهاي سازمان ملل و سازمانهاي غيردولتي است كه شامل تلاش براي برطرف كردن فقر و تنگدستي ساكنان در نواحي كوهستاني و امنيت غذايي جوامع كوهنشين، حمايت از اكوسيستمهاي شكننده كوهستاني جهان و حفاظت از آب شيرين، فون و فلور و تنوع زيستي كوههاست و به درستي جمهوري اسلامي ايران و انجمن حفظ محيط كوهستان به عضويت اين مجموعه بينالمللي درآمدهاند.
هماكنون يكي از عوامل تخريب محيط زيست كوهستان حضور طبيعتگردان در اين محيط است. طبيعتگردي ياEcotourism فعاليتي است كه براساس مصوبه 1996 اتحاديه جهاني حفاظتWorld Conservation Union چنين تعريف گرديده است: سفري مسوولانه از نظر محيط زيستي كه به منظور لذت بردن از مناطق نسبتا بكر طبيعي (و هرگونه ويژگي فرهنگي موجود در منطقه از گذشته و حال) ترتيب داده ميشود و باعث ترويج حفظ محيط زيست ميگردد.
در طول اين سفر، گردشگران حداقل تاثيرات منفي را بر منابع طبيعي ميگذارند و مردم بومي در سود حاصل از فعاليتهاي اجتماعي و اقتصادي شريك ميشوند.
متاسفانه انجام فعاليتهاي طبيعتگردي در كشور با تعريف به عمل آمده در اتحاديه جهاني حفاظت فاصله بسيار دارد و اين موضوع جمعيتهاي دوستداران محيطزيست را نگران كرده است، چرا كه متاسفانه در قالب اين فعاليتها هيچگونه طرح مديريتي براي استفاده مطلوب از پتانسيلها و جاذبههاي طبيعي كشور تدوين و تصويب نگرديده است.
در حال حاضر براي تورهاي طبيعت كه تعداد آنها به مرور زمان و با استقبال مردم افزايش مييابد، نظام جامع مديريتي اعمال نميشود و حتي استاندارد و معياري براي بهرهوري و استفاده از اينگونه جاذبههاي بيبديل وجود ندارد و حتي بيشتر جاذبهها در محيطهاي طبيعي فاقد حريم مشخصي هستند.
متوليان اجراي تورهاي طبيعت در سالهاي اخير، مناطق طبيعي و بسياري از مناطق كوهستاني را هدف قرار دادهاند. گروههايي كه غالبا با اصول و معيارهاي اخلاقي چگونگي بهرهمندي از مواهب الهي طبيعت آشنا نيستند و به همين علت سعي دارند تا در حداقل زمان ممكن حداكثر بهرهكشي را از آن داشته باشند.
بيشتر جاذبههاي طبيعي در كنار رودخانهها، دريا و مناطق كوهستاني قرار دارند. اين مناطق توسط افرادي كه با حساسيتهاي محيط زيست و معادلات آن ناآشنا هستند تخريب ميشوند. اين يك واقعيت تلخ است كه هماكنون در طبيعت بيشتر شاهد حضور افراد علاقهمند اما ناآگاه به مسائل محيط زيست هستيم.
اين طيف از مردم تاكنون چگونگي برخورد با طبيعت را آموزش نديدهاند و طبيعت را فضايي براي تخليه تمام محدوديتهاي محيط شهري ميدانند. اهميت امر آموزش در فعاليتهاي طبيعتگردي بر هيچكس پوشيده نيست، مقوله آموزش، در حال حاضر حلقه مفقودهاي است كه متوليان گردشگري كشور، كمتر توجهي به آن داشتهاند و دليل اين ادعا رفتار نامهربانانه غالب گردشگراني است كه در مناطق طبيعي حضور مييابند و اين مناطق را با هجوم غافلانه خود تخريب مينمايند.
اصول آموزش درباره برخورد با طبيعت براي سنين مختلف و طبقات متنوع اجتماعي از پايينترين سنين تا افراد مسنتر تدوين نشده است و اين موضوع بايد در اولويت سياستهاي متوليان گردشگري و مسئولان سازمان حفاظت محيط زيست قرار گيرد.
بديهي است، افزايش سفر به طبيعت بدون انجام برنامههاي آموزشي مناسب به تخريب بيشتر محيط زيست منجر ميشود. استفاده از ظروف يك بار مصرف، آزادي در ورود به هرجا و ايجاد آلودگيهاي صوتي از جمله موارد شاخصي است كه محيط كوهستان را تهديد مينمايد.
روزانه مقادير زيادي زباله در كوهستانهاي كشور ريخته ميشود. كيسههاي پلاستيكي حجم زيادي از زباله رهاشده در طبيعت را به خود اختصاص داده است. اين مواد در طبيعت به سختي تحت عوامل فيزيكي و شيميايي طبيعي تجزيه ميشوند، ارزان بودن و در دسترس بودن آنها موجب شده تا در سطح وسيعي از آنها براي مصارف گوناگون استفاده گردد.
متاسفانه وجود اين مواد در كوهستان يكي از شديدترين مخاطرات زيست محيطي را در محيطهاي كوهستان ايجاد نموده است. بسياري از كشورها سعي دارند تا مصرف اين مواد را محدود نمايند.
از طرفي هر جايي كه تجمع حضور مردم براساس يك جريان غيرعلمي و تنها براساس يك حركت كنترل نشده و سنتي در مناطق مختلف و جاذبههاي مناطق طبيعي و زيباي كشور بيشتر باشد ، افراد غيرمتخصص بيشتر براي كسب سود و درآمد و بدون نكات زيست محيطي به حوزه طبيعتگردي وارد ميشوند و در كمترين زمان ميخواهند بيشترين استفاده را داشته باشند.
مسوولان محلي با يك سلسله اقدامات عمراني سطحينگر به ايجاد امكانات در آن منطقه فكر ميكنند؛ اقداماتي كه غالبا بدون در نظر گرفتن ملاحظات زيستمحيطي صورت ميگيرد. اين موضوع موجب شده است تا توسعه مناطق صرفا با يك سري اقدامات منفعلانه مواجه گردد و بيشك ادامه اين روند، سرعت تخريب مناطق را از ساختوسازهاي بيبرنامه و كنترلنشده افزايش خواهد داد؛ حركتي كه پايان و عاقبت خوبي را براي طبيعت رقم نخواهد زد.
موافقتنامه بينالمللي كاتماندوي نپال در سال 2002 ميلادي درباره حفاظت از محيط زيست از جنبههاي گردشگري و تورهاي طبيعت صورت گرفته است. در اين موافقتنامه، برخي از استانداردهاي لازم در جهت حفاظت از محيط زيست تدوين شد.
پس از آن، كشورهاي حاضر در اين نشست، تلاش كردند تا استانداردها را تا حد امكان رعايت كنند ولي عليرغم تمايل مسوولان ذيربط و تشكلهاي مردمي نظير موسسه حفظ محيط زيست كوهستان كه فعاليت خود را در زمينه كوهها از سال 1372 شروع كرده است، براي تحقق اهداف موافقتنامه، اقدامات جامعي صورت نگرفته و نظارت مناسبي نيز بر اين موضوع اعمال نگرديده است.
اگر با تمركز بيشتر به كوهستانها توجه كنيم و زماني كه با معيارهاي علمي به مقايسه مناطق كوهستاني و دشتها بپردازيم ويژگيهاي با اهميت و منحصربهفرد كوهستان بيشتر روشن ميشود. كافيست در يك مسير مشخص و هدفمند از دشتهاي خشك به طرف كوهها حركت كنيم. در اين حالت است كه تفاوتها به صورت ناگهاني و كاملا مشخص خود را نمايان ميسازد.
تغيير در فشار هوا، دما و رطوبت، تفاوت پوشش گياهي، رنگها و سرسبزي، تغيير در ارتفاع و ناهمواريها كه جملگي نشاندهنده هويت خاص كوههاست. از ديگر مزيت كوهها آب فراوان و هواي پاك است كه ميتوان از آنها نام برد. به دليل شكل فيزيكي و اكولوژي خاص، كوهها مناطق بسيار آسيبپذيري هستند.
شيب و شرايط متغير آب و هوايي و تغييرات در ارتفاع باعث ميشود كه كوچكترين دخالت در اين محيطها منجر به تخريب شديد شود، قرار گرفتن كوهستانهاي كشورمان در منطقه خشك جهان مزيد بر علت شده و به حساسيت و آسيبپذيري كوهها افزوده است. اگرچه ريختن زباله و ايجاد آلودگي تصويري از عوامل تاثيرگذار بر محيط كوهستان به شمار ميرود، اما مهمترين عوامل آسيب به كوهها به اين محدود نميشود.
در حال حاضر عوامل خطرناك آسيبرسان به كوهها متعدد هستند. چراي بيرويه دامها در مناطق كوهستاني انجام ميشود. دامها در ماههاي محدودي از سال ميتوانند در كوهها و كوه پايهها به چرا بپردازند كه با توجه به تعداد بسيار بيشتر جمعيت دام نسبت به مناطق چراگاهي هر ساله شاهد از بين رفتن تعداد بسياري از گونههاي گياهي كمياب هستيم.
ريشه گياهان كوهي باعث تقويت خاك و ايجاد مواد معدني ميشود و از بين رفتن گياهان، فرسايش خاك را به همراه دارد. در نتيجه تخريب پوشش سبز كوهستان به وجود ميآيد كه متاسفانه نظارتي از سوي نهادهاي مسوول بر اين روند صورت نميگيرد.
همچنين انجام عمليات احداث جادههاي غيرضروري و تخريبكننده در كوهها يكي ديگر از راههايي است كه به پوشش گياهي، جمعيت جانوري و احساس زيباييشناختي كوهها آسيبهاي غيرقابل جبران ميزند. در بسياري از موارد انجام اين اقدامات اگر چه دسترسي را راحت ميكند، ولي از طرفي بهانه حضور در منطقه را كه در واقع زيباييهاي بي بديل منطقه است دستخوش تغيير و تخريب قرار ميدهد.
براي مثال از دير باز دماوند سمبل ايران زمين بوده است. متاسفانه جادهكشيهاي غيركارشناسانه و غير ضروري اثرات منفي شديدي بر قلب اين اثر ملي طبيعي وارد كرده است. اين در حالي است كه بايد با حفظ محيط زيست كوهستان كه سرمايههاي ملي محسوب ميشوند مسير توسعه پايدار و تعالي اقتصادي را طي نمود و تجربه نشان داده است كه رفتارهاي صورت گرفته غالبا به مثابه ضربات تيشه ايست كه به ريشه مناطق وارد ميآيد.
گروههاي بهرهبردار آسيبزنندگان به كوهها تلقي ميشوند. اين موضوع يك پيشبيني غيرمنصفانه نيست متاسفانه برخي گروههاي بهرهبردار و صاحبان بنگاههاي اقتصادي اين حوزه بدون توجه به قوانين، با دست درازي به طبيعت، تخريبهايي در كوهستان به وجود ميآورند كه حاصلش تخريب مراتع و جنگلها، گرم شدن هوا، فرسايش خاك، جاري شدن سيل و كم شدن حاصلخيزي خاك است.
به اين مورد بايد تصميمگيري برخي از مديران بخش دولتي را اضافه كرد. گروهي كه بعضا عليرغم نيات پاك و مقدس خدمتگذاري به مردم شريف منطقه، با هدايت سرمايههاي ملي و اجراي طرحهاي عمراني غير اصولي باعث توسعه ناموزون و مخرب مناطق ميشوند.
اين اقدامات قطعا در سايه نگاه نظارتي برخي از سازمانهاي مسوول روي ميدهد. ممكن است بناهايي در محيطهاي كوهستاني ساخته شوند كه كمترين همبستگي و هماهنگي را با چهره طبيعت منطقه دارند. حال آنكه محيط كوهستان ميطلبد تا معماري متناسبي را اختيار كرده و منطبق بر رنگها و بافت طبيعي نسبت به طراحي و احداث بناها و تاسيسات اقدام كرد.
بنابر اين با توجه به موضوعات مختلفي كه در رابطه با محيط زيست كوهستان، اين اكوسيستمهاي با اهميت بهصورتي مختصر و فشرده مطرح شد ميتوان اولويتهاي اجرايي و مديريتي را به شكل زير طبقهبندي كرد. اين اولويتها بايد در سياستها و راهبردهاي كلان استانها مدنظر مسوولان ارشد منطقه قرار گرفته و كليه امور توسعه مناطق با تدابير مديريتي و بر اساس چارچوبهاي توسعه هوشمندانه، معقولانه، منصفانه و عادلانه صورت پذيرد بنابراين اولويتها در رابطه با موضوع مديريت زيستمحيطي كوهستان شامل مواردي نظير، شناسايي مناطق گردشگري، تدوين طرحهاي جامع مديريتي كنترل شده بر پايه اقتصاد محيط زيست و از زاويه اكولوژي اقتصادي، اطلاعرساني مناسب، اعمال برنامههاي نظارتي، تدوين برنامههاي آموزشي متناسب، اجراي طرحهاي مديريت مواد زايد در كوهستان با مشاركت مردم، انجام مطالعات ارزيابي زيست محيطي براي طرحهاي توسعه بهرهبرداري از مناطق، محدود كردن دسترسيها به مناطق كوهستاني در برخي از مناطق، ساماندهي مسيرهاي عبور و مرور، جلوگيري از چراي بيرويه دام به منظور جلوگيري از تخريب پوشش گياهي و خاك، تبيين اهميت حفاظت از پوشش گياهي كوهستان، احياي پوشش گياهي با بهرهگيري از مشاركت گردشگران و كوهپيمايان، آموزش و اطلاعرساني به ساكنين و بهرهبرداران در همه ابعاد زيستمحيطي است.
مسير روشن و مشخصي كه رشد و توسعه مناطق را تضمين كرده و يك تعادل واقعي و پايدار را محقق خواهد ساخت. حركت در مسير توصيف شده قضاوت نسلهاي آينده را در برابر فعاليتهاي امروز قضاوتي همراه با تحسين خواهد ساخت و بيشك فاصله گرفتن از اين مسير نكوهش و نفرين آيندگان را به دنبال خواهد آورد. | 