درباره جایگاه و کارکرد مطبوعات محلی در ایران به بهانه‌ سالروز انتشار نخستین روزنامه‌ی محلی جهان
مورخان 24 ماه سپتامبر سال 1853 را به عنوان روز آغاز پیدایش روزنامه‌های محلی در جهان ثبت کرده‌اند؛ پیش از این انتشار روزنامه تنها به پایتخت و شهرهای بزرگ اختصاص داشت اما این روند در این روز که مصادف با آغاز انتشار روزنامه‌ی انگلیسی "The Northern Daily Times"، مادر روزنامه‌های محلی در جهان است، تغییر کرد؛ نخستین شماره‌ی این روزنامه‌ی محلی که حاوی مطالبی درباره‌ی هدف روزنامه و معرفی تحریریه‌ی آن بود در سال 1853 و در شمال انگلستان به صورت رایگان توزیع شد.
سال‌هاست مردم در سراسر جهان به روزنامه‌های محلی بیش از روزنامه‌های سراسری توجه دارند و در نتیجه برخی روزنامه‌های محلی در صفحات بیش‌تر و حتی با مقدار آگهی بیش‌تری انتشار می‌یابند، چراکه اغلب روزنامه‌های سراسری (منتشر شده در سطح کشور)، هر روز بیش از پیش درگیر رقابت‌های سیاسی شده و تحت تاثیر سیاست‌های دولت متبوع و یا جناح مخالف آن (حزب اقلیت) قرار می‌گیرند.
اما به عقیده کارشناسان این دسته از مطبوعات (روزنامه‌های محلی) که امروز در تمام دنیا انتشار منظم داشته و شمار آن‌ها در سراسر جهان در سال 2000 از رقم 17 هزار نیز تجاوز کرده بود، عمدتا اخبار و نظرات را بدون توجه به سیاست‌های دولت منتشر می‌سازند البته از لحاظ انعکاس اخبار بین‌المللی، تصمیمات دولت و مذاکرات پارلمان تفاوتی میان آن‌ها و روزنامه‌های سراسری نیست زیرا هر دو در پوشش این‌گونه اخبار از آژانس‌های خبری مشترک و مشخص استفاده می‌کنند.
بر اساس آنچه از بررسی مطبوعات محلی در جهان به‌دست آمده است، روزنامه‌های سراسری معمولا اخبار محلی خود را طبق قرارداد از تحریریه‌ی روزنامه‌های محلی گرفته و کار مبادله‌ی خبر امری عادی است اما روزنامه‌های سراسری به علت کمبود جا معمولا قادر به انتشار همه اخبار دریافت شده نیستند.
کارشناسان همچنین معتقدند روزنامه‌های محلی با انتشار جزئیات رویدادهای محل، آن چنان مورد اعتماد جامعه خود شده‌اند که وقتی از یک نامزد انتخاباتی جانبداری کنند، به دلیل همین اعتماد، مردم عمدتا به این نامزد رای می دهند؛ بنابراین این روزنامه‌ها در اعلام جانبداری خود از یک نامزد نهایت دقت را به عمل می‌آورند تا بعدها از آن‌ها سلب اعتماد نشود.
به نظر می‌رسد کارکردهای مطبوعات محلی در ایران به شکل مناسب شناخته نشده است؛ گرچه همگان بر این باورند که این دسته از مطبوعات به طور عمده نقش مهمی در انعکاس نیازها و مشکلات زندگی افراد یک منطقه یا محله داشته و پویایی و رشد آن‌ها به توسعه‌ی کلی مطبوعات منجر می‌شود و افزایش توجه مخاطبان نسبت به این نشریات، افزایش تعداد خوانندگان مطبوعات در کل کشور را در پی خواهد داشت.
اما به عقیده کارشناسان امر مطبوعات محلی در ایران چندان مورد توجه نبوده و به نوعی کارکرد آن‌ها با نقص همراه است. از سوی دیگر مطالعات نشان می‌دهد نداشتن تمرکز در یک محدوده‌ی جغرافیایی، بزرگ‌ترین مشکل نشریات محلی است و ایجاد این تمرکز جغرافیایی در نشریات محلی، نخستین گام برای درک حرفه‌یی این نشریات است.
مهم‌ترین ارزش خبری در مطبوعات محلی، بعد جغرافیایی انتشار خبر است
مینو بدیعی - مدرس روزنامه‌نگاری - در این باره معتقد است: مهم‌ترین ارزش خبری در مطبوعات محلی، بعد جغرافیایی انتشار خبر است. توجه به رقابت با مطبوعات سراسری و ملی فکر اشتباهی است که متاسفانه در میان برخی اهالی مطبوعات محلی کشور دیده می‌شود؛ یک نشریه‌ی محلی باید به گونه‌ای فعالیت کند که نیاز مخاطب محلی خود را به طور کامل برطرف کند و احتیاج به جذب مخاطب جدید و در نتیجه توزیع در پایتخت نداشته باشد.
او انتشار ویژه‌نامه‌های رایگان مربوط به استان‌های مختلف را توسط مطبوعات سراسری کشور، اشتباه دانست و افزود: نشریات محلی باید جای کار داشته باشند تا بتوانند رشد کرده و خلاء کمبود نشریات،‌ در منطقه جغرافیایی خود را جبران کنند؛ تنها در این صورت است که مطبوعات محلی می‌توانند برای یکدیگر به الگو تبدیل شوند.
برخی کارشناسان نیز معتقدند نسبت آگهی‌های موجود در مطبوعات محلی به گونه‌ای است که آن‌ها می‌بایستی از روابطی دوستانه با سازمان و ادرات دولتی برخوردار باشند، در غیر اینصورت قرار گرفتن در لیست سیاه مانعی برای تداوم کار یک نشریه خواهد بود. بدین ترتیب مهم‌ترین مسیر درآمدزایی مطبوعات محلی خودبه‌خود به عنوان مانعی اساسی برای طرح انتقادهای اصولی نیز درآمده است.
به گفته‌ی آن‌ها در این رابطه انعکاس مطلوب اخبار سازمان‌های دولتی می‌تواند به عنوان امتیاز و یا اولویتی برای آن‌ها تلقی شود که متاسفانه این امر در پاره‌ای از موارد به روابط ناسالم در میان مطبوعات و برخی از روابط عمومی‌ها نیز منجر شده است که در صورت بی‌توجهی، می‌تواند به مشکل پیچیده‌ای درآمده و همه‌ی مطبوعات را تحت‌الشعاع قرار دهد.
تامین هزینه‌های مالی به تنها دغدغه‌ی نشریات محلی تبدیل شده است
محسن کوهزاد - مدیر مسوول یک ویژه‌نامه‌ی محلی - در این باره می‌گوید:
نشریات محلی به عنوان نشریات بومی،‌ نسبت به نشریات سراسری، از اقبال مردمی‌ بیش‌تری برخوردارند اما به دلایلی از جمله ضعف بنیه‌ی اقتصادی وضعیت مطلوبی ندارند و این امر موجب شده نتوانند رسالت و کارکرد اصلی خود را انجام دهند.
وی افزود: متاسفانه این نشریات به دلیل این مشکلات، برای تامین هزینه‌های مالی‌شان علایق یکسری از گروه‌ها،‌ دسته و بنگاه‌های اقتصادی را پیگیری می‌کنند که طبیعتا با علایق و خواسته‌های مردم تفاوت دارد.
به گفته‌ی او حتی بعضی اوقات این نشریه‌ها در قالب بولتن چند سازمان و اداره چاپ می‌شوند، در صورتی که اگر وضعیت اقتصادی این نشریه‌ها از طریق حمایت‌های وزارت فرهنگ و ارشاد، اقبال بیش‌تر مردم به آن‌ها و یا چاپ آگهی‌ها بهبود یابد، نشریات و مطبوعات محلی به وضعیت ایده‌آل نزدیک‌تر خواهند شد.
این روزنامه‌نگار هم‌چنین کلی‌نگری را یکی دیگر از مشکلات مطبوعات محلی دانست و تصریح کرد:‌ این مطبوعات برای مردم منطقه‌ی خود موضوع نو و تازه‌ای ندارند و همان اخبار تکراری روزنامه‌ها و رسانه‌های سراسری را تکرار می‌کنند، در چنین وضعیتی دولت باید به طور جدی از مطبوعات به ویژه مطبوعات محلی حمایت کند تا این نشریه‌ها فارغ از جناح‌بندی بتوانند رسالت واقعی خود را انجام دهند.
اما برخی از کارشناسان حوزه‌ی مطبوعات نیز الگوگیری از رسانه‌های ملی و بین‌المللی را مشکل رسانه‌ها و مطبوعات محلی می‌دانند و معتقدند مطبوعات و رسانه‌های محلی در ایران کوچک شده‌ی مطبوعات و رسانه‌های ملی هستند، در حالی ‌که فضای ملی و محلی تفاوت بسیاری دارند.
به عقیده‌ی برخی دیگر نیز مطبوعات محلی برای جلب اعتماد مخاطبان خود باید نکات کوچک مردمی را بیش از هر خبر و مطلب دیگری مورد توجه قرار دهند و به جنجال‌های جهانی کاری نداشته باشد، چرا که انعکاس اتفاقات محلی در این نوع از مطبوعات، به هویت محلی و انسجام و وحدت در جوامع ملی منجر می‌شود؛ در حقیقت بازیابی و احیاء هویت محلی و هم‌چنین توسعه‌ی نهادهای مدنی در جوامع محلی می‌بایست به عنوان یک کارکرد مهم توسط مطبوعات محلی مورد توجه قرار گیرد.
مطبوعات محلی باید در جهت تقویت فرهنگ بومی‌ و ایجاد وحدت حرکت کنند
ابوالفضل فخرالاسلام - مدیر مسوول روزنامه‌ی شمس استان مرکزی - در این باره معتقد است: مطبوعات محلی علاوه بر اطلاع‌رسانی و شفاف‌سازی که یکی از رسالت‌های اساسی آن‌هاست، باید در جهت تقویت فرهنگ بومی‌شان و ایجاد وحدت بین قومیت‌های مختلف نیز حرکت کنند.
او با اشاره به کمبود نیروهای حرفه‌یی در نشریات محلی تصریح کرد:‌ این نشریات از نیروی حرفه‌یی و متخصص برخوردار نیستند و بیش‌تر نیروهایشان دوره‌های آموزشی لازم را نگذرانده‌اند. برخی از آن‌ها با انگیزه‌های سیاسی، بعضی به دلایل مادی و یا اجتماعی فعالیت می‌کنند و به همین دلیل مطبوعات محلی نتوانسته‌اند به وظایف و اهداف تعیین شده‌شان در قانون مطبوعات دست یابند.
اما برخی تحلیلگران هم معتقدند خبرنگاران نشریات محلی می‌بایست در کسوت یک کارآگاه، مسایل و مشکلات شهر یا استان را با سماجت پی‌گیری کنند، ضمن این که مطبوعات محلی برای پیگیری مسایل محلی و منطقه‌یی می‌بایست درجه‌ای از ریسک‌پذیری را نیز تحمل کنند، بدین معنا این افراد فرافکنی و بی‌توجهی به مشکلات و مسایل ملموس مردم استان در مطبوعات محلی داخلی، به دلیل وجود سانسور و نبود آزادی را بیان کاملا نادرست و بی‌اساس می‌دانند.
جای گزارش‌های تحقیقی در مطبوعات محلی ایران خالی است
مهرداد خلیلی - کارشناس ارشد ارتباطات - با اشاره به زمان‌بر و هزینه‌بر بودن گزارش‌نویسی در این‌باره می‌گوید: مدیران مطبوعات محلی باید بدانند عمر مفید خبر سه دقیقه است و گزارش عنصر اصلی و جزء لاینفک هفته‌نامه‌ها و ماهنامه‌ها است.
وی با اشاره به تعریف نشدن ماهیت مطبوعات محلی در ایران تصریح کرد: مطبوعات محلی نباید ایفاگر نقش مطبوعات سراسری باشند؛ بلکه باید رسانه‌های سراسری را تغذیه کنند.
او نبود امکانات فنی چاپ، فقدان شبکه توزیع مناسب، اعمال فشار برخی نهادها و ادارات و نیز گروه‌های سیاسی و اقتصادی را مشکلات اصلی مطبوعات محلی در ایران دانست و تصریح کرد: مطبوعات محلی فاقد مقبولیت لازم مردمی هستند و توان بسیج افکار عمومی را ندارند.
این استاد دانشگاه تهران با تاکید بر مدیریت ضعیف مطبوعات محلی در ایران اظهار کرد: مدیر مسوول قبل از راه‌اندازی یک رسانه‌ی محلی باید هزینه‌ها را پیش‌بینی و پرداخت کند، نه اینکه به منظور کاستن هزینه‌ها از جذب نیروهای حرفه‌یی و ارایه‌ی مناسب محتوا شانه خالی کند.
وی هم‌چنین معرفی عناصر شهری نظیر مکان‌های دیدنی، تاریخی و سوغاتی ها را، وظیفه‌ی فراموش شده‌ی مطبوعات محلی دانست و افزود: مسافران و میهمانان هر شهر باید توسط مطبوعات محلی هدایت و راهنمایی شوند.
از برآیند نظرات فعالان مطبوعات سراسری و محلی و هم‌چنین کارشناسان چنین برمی‌آید که مطبوعات محلی، علی‌رغم کارکردهای مهم و فراوانی که در عرصه‌ی ملی و محلی دارند، از جایگاه مناسبی در کشور برخوردار نیستند. اما مطمئنا این نشریات، با کمک مسوولان و کسب استقلال اقتصادی خود می‌توانند با استخدام نیروهای حرفه‌یی، بیان مشکلات منطقه‌یی و ارایه‌ی راهکار برای آن‌ها و هم‌چنین تقویت فرهنگ بومی و نیز هویت بخشی ‌و ایجاد وحدت در میان مخاطبان محلی خود، علاوه بر جلب اعتماد آن‌ها، به یک الگوی قوی و منسجم حتی برای روزنامه‌های سراسری تبدیل شده و به توسعه‌ی کلی مطبوعات در کشور کمک کنند.