هموطن آنلاین _سایه نیکانلو _ خوشبختانه در سال هاي اخير ،‌ رشته هايي مثل مديريت رسانه و ژورناليسيم الكترونيكي در كشور در حال شكل گيري است . اما هنوز با آرمان مطلوب فاصله زيادي دارد. رشته ميان رشته اي مديريت رسانه، در دپارتمان هاي مختلف رويکردهاي رسانه اي مختلفي دارد.
در کشور ما اين رشته در مقطع ارشد براي نخستين بار در سال 81 در دانشکده صدا و سيما اجرايي شد؛ و بر همين اساس رويکردي راديو تلويزيوني دارد. اين البته منحصر به کشور ما نيست؛ و در بسياري از دانشکده هاي جهان مديريت رسانه، با رويکرد راديو تلويزيوني تنظيم و اجرا مي شود.
براي مثال در آکادمي آسيايي فيلم و تلويزيون، که در هندوستان واقع است؛ دوره دوساله MBA در مديريت رسانه، بيشتر رويکردي مبتني بر پخش راديو تلوزيوني دارد؛ و توليد تلويزيوني، بازار رسانه اي و تکنولوژي هاي جديد را مورد توجه قرار مي دهد.همچنين مديريت شرکت هاي رسانه اي مبتني بر روزنامه، در عصري که رسانه هاي جديد و رقباي محلي بازار پر رقابتي را ايجاد کرده اند؛ به عنوان يک مسأله و تخصص مطرح است؛ و ديگر صرفاً مالکان نمي توانند کار مديريت را به عهده داشته باشند.
مديريت اين رسانه نيز از ديگر ابعاد مديريت رسانه به شمار مي رود."کالج ارتباطات لندن" مديريت رسانه را به عنوان مديريت رسانه هاي چاپي در نظر گرفته است. اين کالج با همکاري آکادمي رسانه هاي چاپي، دوره کارشناسي ارشد مديريت رسانه چاپي يا پرينت را براي مديران و مشاوران و محققاني که در اين عرصه ي رقابتي و به شدت در حال تحول، مشغول فعاليتند؛ ايجاد کرده است.
سايت آکادمي رسانه هاي پرينت تصريح کرده است؛ که امروزه مديران صنعت رسانه هاي چاپي براي اداره شرکتهاي رسانه اي مبتني بر روزنامه هاي چاپي نياز به اين دارند؛ که دانش تکنيکي را با مهارتهاي مديريت استراتژيک با هم داشته باشند. اين سايت هدف اين دوره را آموزش مديران براي سطوح پايين، مياني و عالي در صنعت رسانه هاي چاپي معرفي کرده است. در اين دوره که به صورت تمام وقت و در 45 هفته طراحي شده است؛ دانشجويان با تحقيقات موردي، بازديدهاي صنعتي، سخنرانان ميهمان و کار بر روي پروژه هاي مديريتي، براي اداره اين صنعت در بازار رسانه اي آماده مي شوند.
واحدهاي اصلي اين رشته عبارتند از: تحقيقات آکادميک، رفتار سازماني، توليد، خدمات و ديناميک بازار، تکنولوژي هاي رسانه چاپي، کسب و کار و مديريت استراتژيک، استراتژي هاي مالي و استراتژي هاي عملي. همچنين دانشجويان بايد يکي از سه واحد زير را انتخاب کنند. مديريت کيفيت، مديريت بازاريابي و فروش و برنامه ريزي براي سرمايه گذاري. اما يکي ديگر از رويکردهاي مديريت رسانه در جهان که حوزه هاي مطالعاتي آن به سرعت در حال تحول و نو شدن است؛ مديريت رسانه هاي جديد است. اساساً دهه نود را دهه اينترنت ناميده اند. دهه اي که اينترنت به سرعت فراگير شد؛ و فن آوري هاي ديجيتال جهان رسانه ها را از خود متأثر ساختند.
رسانه هاي "آن لاين" با چنان سرعتي رشد کردند؛ که رونق رسانه هاي سنتي را به چالش کشيدند. آنها سرعت انتقال و حجم محصول رسانه اي را تا حد زيادي افزوده اند؛ و بر برد و برش رسانه اي افزودند؛ و ويژگي جديدي به رسانه ها افزودند. آن خصوصيت انقلابي، تعاملي بودن است. پروفسور "پاول" يکي از اساتيد سايبر ژورناليسم، در اين خصوص گفته است:"در ساده ترين سطح بايد بگويم؛ در روزنامه نگاري، سايبر - ديجيتال- آن لاين، يک کانال تازه براي تحويل، بسته بندي و توزيع اطلاعات از سوي سازمان هاي خبري است. در اين محيط انواع عناصر رسانه اي با يکديگر ترکيب شده اند؛ که باعث تعامل استفاده کنندگان از محتوا مي شوند. اين امر به تسهيل توزيع و پس فرست {يا بازخور} مي انجامد."
در نتيجه به واسطه ي فن آوري ديجيتال و ويژگي هاي فضاي مجازي، ساخت رسانه اي تازه اي متولد شد.
اين ساخت رسانه اي جديد، مستلزم مديريت جديدي از جهت فرايند توليد و عرضه ي محصول رسانه اي است. چراکه در رسانه هاي جديد مفهوم رسانه و محصول رسانه اي متفاوت است.
مديريت رسانه هاي ديجيتالي
از اين روست که مديريت در مديريت رسانه هاي آن لاين، اهميت و حساسيتي خاص مي يابد. اگر مديريت را به معني مسئوليت براي شناختن، طراحي کردن، هدايت کردن، توسعه دادن و ارزيابي کردن سرمايه گذاري و در پي آن سازمان و فعاليتهايش در نظر بگيريم؛ ( Prof. Dr. Beat F. Schmid, 2002) و آن را در کنار اين تعريف از رسانه قرار دهيم؛ که رسانه عبارتست؛ از سيستم کانال ارتباطي، که اجازه مي دهد؛ ارتباطات در ميان زمان و فضا، (يک فضاي منطقي با زبان و زمينه مشترک) جريان داشته باشد.مديريت اين رسانه هاي جديد، يکي از ابعاد و دغدغه هاي اين گرايش ميان رشته اي نوظهور است. از اين رو رويکرد غالب رشته مديريت رسانه، در برخي از دپارتمان ها، مديريت رسانه هاي جديد و مبتني بر وب است. براي مثال رشته مديريت رسانه، در دانشگاه "سنت گالن" عمدتاً ناظر بر اين مباحث است.
افرادي که در سايت مديريت رسانه دانشگاه "سنت گالن" به عنوان متخصصين مديريت رسانه و محققين انستيتو "مديريت ارتباطات و رسانه" معرفي شده اند؛ تخصص هايي در زمينه هاي آن لاين و رسانه هاي جديد دارند.
"دورت ويتينگ کريست" ( Doerte Wittig Christ) که دانشجوي دوره دکتراي مديريت ارتباطات و رسانه دانشگاه سنت گالن است؛ کارشناسي ارشدش را در زمينه تجارت و اقتصاد رسانه دانشگاه "برلين" آلمان گرفته است. حوزه تخصصي او اقتصاد اينترنتي است.
"ينگزي اکسو" (Yingzi Xu) دانشجوي دکترا است؛ و فوق ليسانسش را در رشته مديريت و تجارت بين المللي از دانشگاه "شيفلد هالام" ( (Sheffield Hallam گرفته است. حوزه هاي مورد علاقه او تجارت الکترونيک و نشر آن لاين و بازاريابي در صنعت رسانه است. او همچنين سردبير اجرايي ژورنال بين المللي تجارت الکترونيک و کسب و کار رسانه اي است.
دکتر "سالوم اشميد ايسلر" Dr. Salome Schmid-Isler)) از سال 90 در دانشگاه "سنت گالن" مشغول تدريس شد. او از سال 97 به عنوان محقق وارد انستيتيو مديريت ارتباطات و رسانه شد. طراحي ارتباطات از منظر تاريخي، طراحي محصولات ديجيتالي و زيباشناسي رسانه، حوزه هاي تخصصي و تحقيقي او هستند.دکتر "يوهاشيم هيز" (Dr. Joachim Haes ) فوق ليسانس مديريت ارتباطات را از دانشگاه کاليفرنياي جنوبي گرفت؛ و از دانشگاه "سنت گالن" در رشته اقتصاد فارغ التحصيل شد. او در انستيتيو مديريت ارتباطات و رسانه اين دانشگاه، مشغول به کار مي باشد.
مدير اين انستيتيو دکتر "بيت اشميت "که يکي از مطرح ترين اساتيد اين رشته است؛ ابتدا در دانشگاه "سوييس" فيزيک نظري خواند؛ و بعد از "انستيتيو تکنولوژي فدرال سوييس" در رشته ي رياضيات دکترا گرفت. حوزه تخصصي او تکنولوژي اطلاعات بود؛ و از سال 1987 استاد تکنولوژي و مديريت اطلاعات دانشگاه "سنت گالن" شد. از 89 تا 97 مدير انستيتيو مديريت اطلاعات در اين دانشگاه بود. از سال 98 مدير انستيتيو مديريت ارتباطات و رسانه شد؛ و از آن زمان در زمينه طراحي محصولات ديجيتال، بازاريابي توليدات الکترونيکي، مديريت اطلاعات، مديريت دانش، تئوري رسانه و مديريت رسانه مشغول فعاليت است.
بخش غالب سايت مديريت رسانه اين دانشگاه، که از معروف ترين سايت هاي مديريت رسانه به شمار مي رود؛ تمرکز خود را بر حوزه هاي دانش رسانه، کسب و کار رسانه اي، بازارهاي الکترونيکي، مديريت ارتباطات و طراحي رسانه هاي الکترونيکي قرار داده است.
سايبر ژورناليسم
سايبرژورناليسم چه تاثيري بر تحول روزنامه نگاري داشته است؟ روزنامه نگاري سايبر به چند دليل از روزنامه نگاري چاپي فاصله گرفته است. يکي از اين موارد، حذف شدن ماشين چاپ از حوزه توليد پيام است که اين امر سرعت توليد را در روزنامه نگاري سايبر بالا برده است. دوم اينکه محتواي چاپي در اين نوع از روزنامه نگاري به محتواي ديجيتال تبديل شده و اين امر امکان مديريت محتوا و به روز سازي آن را فراهم کرده، سومين مورد قابليت آشکار بينامتنيت است به اين معنا که محتوا در رسانه هاي سايبر از حالت متن منفرد به حالت فرامتن رسيده است.
نکته ديگر وارد ساختن مخاطبان از فضاي يک سويه چاپي به فضاي دوسويه سايبر است و بالاخره روزنامه نگاري سايبر به مهارت خاص خود نياز دارد و تکيه بر مهارت هاي متفاوتي را در توليد مي طلبد. اين نوع روزنامه نگاري چه برتري هايي به روزنامه نگاري چاپي دارد؟ اما در مورد مزاياي روزنامه نگاري سايبر بايد بگويم اين نوع روزنامه نگاري مزاياي فراواني دارد که از جمله آنها مي توان به آزادي از زمان و مکان در اين روزنامه نگاري اشاره کرد که اين بسيار مهم است. شما به محض ورود به جهان سايبر درموقعيت بي زماني و بي مکاني قرار مي گيريد.
به قول مارک فدرمن، انديشمند برجسته عرصه تکنولوژي هاي بسيار پيشرفته؛ در اين جهان، امکان اتصال و ارتباط بي نهايت، باعث وارونگي تصور ما از ارتباطات فرهنگي و شهروندي مي شود. وقتي مرزها و منطقه بندي هاي مبتني بر زمان حذف شود، به معناي واقعي کلمه ما به شهروندان جهان تبديل مي شويم و همانطور که توزيع انبوه کتاب هاي چاپي باعث شد تا ايده ها و نظرات؛ بدون نياز به حرکت خود فرد، در جهات مختلف حرکت کنند ومسافت هاي طولاني را بپيمايد و ظرفيت توليد مطالب چاپي بلافاصله از قدرت نويسندگان براي توليد محتوا پيشي بگيرد، حالا ديجيتاليسم هم باعث دور بعدي تسريع در توليد محتوا شده است.
بي واسطه گي هم از مزاياي ديگر روزنامه نگاري سايبر است. منظورتان از بي واسطه گي چيست؟ در سايبر ژورناليسم بين توليدکننده يا روزنامه نگار آنلاين و مصرف کننده که همان مخاطب باشد واسطه اي وجود ندارد و شبيه ارتباط چهره به چهره است. دوسويه بودن و حالت فرامتنيت هم همانطور که گفتم از ويژگي هاي روزنامه نگاري سايبر است. به جنبه تکميل شوندگي متن هم بايد اشاره کنم و به پايايي متون سايبر که هيچگاه از بين نمي روند و کهنگي خبر و در آرشيو خاک خوردن در اينجا وجود ندارد. استفاده از گرافيک، فيلم و صدا و تصوير هم جزو ويژگي هاي ديگر است که رسانه هاي چاپي تنها تصوير را از اين مجموعه دارند. عرضه محتوا با پيکربندي هاي گوناگون هم از مزاياي ديگر است که خودش بحث جداگانه اي را مي طلبد.
امکان شخصي سازي محتوا از سوي مخاطب هم از ويژگي هاي منحصر به فرد اين نوع روزنامه نگاري است. در ضمن شکل گردآوري و توزيع محتوا هم در روزنامه نگاري سايبر بسيار آسانتر از روزنامه نگاري چاپي است. روزنامه نگاري الکترونيک در ايران از چه زماني و چگونه آغاز شد؟ چه سير تحولي را طي کرده و الان در مقايسه با جهان در چه مرحله اي هستيم؟ از زماني که روزنامه ها تصميم گرفتند فايل هايشان را به صورت pdf روي وب قرار دهند، اما گونه برخط اين روزنامه نگاري و به تعبير بهتر تاريخ تولد روزنامه نگاري آنلاين در ايران به گونه اي که پيوسته آپديت شود و خودش توليد محتوا کند و به مثابه مکمل نسخه چاپي عمل کند؛ با تولد جام جم آنلاين در نوزدهم مهر 1381 شروع مي شود.
سايبرژورناليسم مي تواند جاي روزنامه نگاري سنتي را بگيرد؟ بايد منتظر ماند و ديد؛ من در تحقيقي که 5 سال پيش در اين باره انجام دادم ديدگاه هاي 40 پاسخ دهنده (20 روزنامه نگار عرصه سايبر و 20 روزنامه نگار عضو رسانه هاي چاپي) را درباره 60 گويه اي که به آنان دادم در حوزه هاي گوناگون و از جمله آينده روزنامه نگاري سايبر و سنتي، بررسي کردم. اين تحقيق نشان داد که روزنامه نگاران ايراني عرصه سايبر و همتايان آنان در عرصه روزنامه نگاري سنتي بر سر 18 گويه دچار اختلاف نظر هستند که حاوي پيام هاي بسيار مهمي بود. يکي از موارد مشهود اين اختلاف نظرها مربوط به همين سوال شما بود. به طوري که گويه مربوط به اينکه آيا سايبرژورناليسم مي تواند جاي روزنامه نگاري سنتي را بگيرد؛ مورد اختلاف ترين گويه بين روزنامه نگاران سايبر و روزنامه نگاران سنتي بود.
آن گونه اين بود که روزنامه نگاري سنتي باقي خواهد ماند و اگرچه از مخاطبان آن به تدريج کاسته خواهد شد، اما هسته اي از مخاطبان فرهيخته به رسانه هاي چاپي وفادار خواهند ماند. جالب اين بود که در پاسخ به اين گويه که تازه خيلي هم عليه روزنامه نگاري سنتي نبود؛ روزنامه نگاران سايبر قويا معتقد بودند روزنامه نگاري سنتي باقي نخواهد ماند و اين در حالي بود که روزنامه نگاران سنتي معتقد به بقاي آن بودند. به هر حال تا آن موقع بر سر اين جابه جايي مورد بحث شما اختلاف نظرها در ايران بين روزنامه نگاران دست اندرکار هر دو عرصه بسيار بالا بود.
به چه ابزارهايي براي روزنامه نگاري آنلاين نياز است؟ آيا اينترنت تنها ابزار است؟ نه، اينترنت فقط زيرساخت ماجراست و نه خود آن. براي اين نوع روزنامه نگاري به مهارت هاي گوناگون از جمله نرم افزارهاي مختلف و به زبان هاي برنامه نويسي و نيز به شيوه هاي آنلاين نويسي نياز داريم. محتوا در سايبرژورناليسم و روزنامه چاپي چه تفاوتي دارد؟ هيچ تفاوتي در محتوا وجود ندارد.
تفاوت ها بر سر نحوه ارائه آنها است و فرمت هايي که بايد پيش از لود به خود بگيرند. در واقع ارزش هاي خبري ربطي به نوع رسانه ها ندارند و ارزش هاي هميشگي خود را دارند. استفاده از فيلم، انيميشن يا فايل هاي صوتي مي تواند مفيد باشد؟ چرا که نه. اگر پهناي باند مناسب و زيرساخت هاي قوي وجود داشته باشد اين دو از مميزه هاي بي بديل روزنامه نگاري آنلاين هستند و از ضعف هاي آشکار روزنامه نگاري چاپي؛ چون نمي تواند از اين امکان استفاده کند.
امنيت در روزنامه نگاري الکترونيک چقدر مهم است؟ خيلي مهم هست. سايت شما بايد هميشه در دسترس باشد و کار کند. ضعف امنيتي از هيچ نظر خوب نيست. در روزنامه هاي آنلاين براي طراحي صفحات وب به چه نکاتي بايد توجه شود؟ جوابش دهها کتابي است که در اين مورد نوشته شده است. ولي به طور مختصر، شلوغ نبودن صفحات، روان بودن طبقه بندي اطلاعات و سرعت لود شدن از فاکتورهاي مهم هستند. صفحه اول بهتر است چه ويژگي هايي داشته باشد؟ اين مساله در مورد سايت هاي گوناگون جواب هاي متفاوتي دارد. نمي شود قيافه home page يک سايت خبري به مجلات شبيه باشد و يا يک سايت زنان اين مميزه زنانه بودن را در نوع آيکن ها و رنگ هايش نشان ندهد.
در واقع در پاسخ به سوال مهم شما بايد بگويم که صفحات اول سايت ها در قالب شکل جديدي از معرفي و توصيف هويت فردي يا سازماني طي چند سال اخير توسعه يافتند و بسيار مهم شده اند. در کل بايد جنبه هاي چشم نوازي، معرفي خود و نيز ساختارمند بودن اطلاعات و جنبه هاي تعاملي را در home page داشت. امکان rss تا چه حد مورد توجه روزنامه هاي الکترونيک ايران قرار گرفته؟ اين امکان مناسب هنوز به طور گسترده از سوي کاربران آماتور مورد استفاده قرار نمي گيرد ولي براي حرفه اي ها وب بسيار مفيد است؛ چون با اين سرويس، وقت زيادي از کاربران حرفه اي آزاد مي شود. به نظرم rss يک دستيار تخصصي است که نه مزاحمتي دارد و نه حقوقي طلب مي کند. در تعيين تگ ها به چه نکاتي بايد توجه شود؟ به نکات فراواني بايد دقت کرد ولي اجازه بدهيد با توجه به اينکه خودم درگير يک سايت خبري هستم، از دادن پاسخ به اين پرسش خود داري کنم.
نشريات الکترونيک از چه قوانيني پيروي مي کنند؟ آيا قوانين نشريات چاپي براي آنها هم اعمال مي شود؟ رويه هاي قبلي در جهان وجود ندارد و ملاک حقوقي در بيشتر کشورهاي جهان براي سايت ها همان مقررات عام حقوقي است اما در فصل اول قانون مطبوعات ايران در بخش تعريف مطبوعات در ماده يک 3تبصره وجود دارد که در تبصره 3 مي گويد تمامي نشريات الکترونيکي مشمول مواد اين قانون است. به پرسش شما بايد حقوقدانان و دست اندرکاران حقوق سايبر پاسخ حقوقي بدهند اما به نظر من نشريه الکترونيک الزاما وب پايه نيست و بنابراين من آن را قابل تسري به وب سايت ها نمي دانم. مشترک شويد rss مخفف really simple syndication به معني تشکيل ارتباط هاي بسيار ساده است و به شما امکان مي دهد تا از آخرين خبرها و عنوان هاي سايت و يا وبلاگهاي مورد علاقه خود با خبر باشيد، بدون آنکه به آنها سر بزنيد.
ساختار يک فيدrss از زبان xml تشکيل شده است و شما نيز مي توانيد با استفاده از زبانxml يک rss براي سايت خودتان درست کنيد. با قرار دادن يک قسمت rss يک سايت در متن سايت ديگر، با عوض شدن اخبار و عناوين سايت اول، اين محتويات در سايت دوم هم به صورت خودکار عوض مي شوندrss . روشي براي توصيف اخبار و محتوي وب است که براي توزيع از طريق يک ناشر آن لاين به کاربران وب بکار مي رود. هرگاه وب سايتي قصد داشته باشد محتوي مطالب خود را منتشر کند توصيفي از آن محتوي به شکل يک مدرک rss تهيه مي کند که يک کاربر با يک مرورگر يا برنامه خاصي که قابليت خواندن محتوي توزيع شده به اين وسيله را داشته باشد، مي تواند آن مطالب را دريافت کند.
rss reader يک نرم افزارrss خوان الکترونيکي است. اکنون نرم افزارهاي بسياري در اين زمينه وجود دارند که مي توان با دانلود آنها rss خواند. اما به تازگي مرورگرهاي اينترنتي نيز به سيستم rss خواني الکترونيکي مجهز شده اند. feedshow.ir نيز يک rss reader آن لاين است که توسط گروه نوين وب طراحي و راه اندازي شده است. اين سايت به کليه وب مستر ها و صاحبان سايت ها و وبلاگ هاي فارسي اين امکان را مي دهد تا با درج لينک هاي rss خود باعث باعث افزايش بازديد سايت يا وبلاگ خود شوند و امتياز خود را در موتور هاي جستجو افزايش دهند .
نتيجه
اين گزارش ما را به يازده نتيجه اصولي رهنمون مي كند :
‌ 1- سايبر ژورناليسم به اندازه سايبر ديپلماسي مهم است.
2- اموزش ژورناليسم الكترونيكي در كليه گرايش هاي روزنامه نگاري و ارتباطات بايد تدريس شود.
3- دركليه رسانه هاي ديجيتالي بايد سردبير ديجيتالي ،‌مثل مدير كنترل كيفي كارخانه حضور داشته باشد.
4- دولت براي توسعه ديجيتالي نويسي بايد هزينه كند.
5- حضور كم رنگ بخش هاي دولتي در رسانه هاي ديجيتال ،‌ آسيب پذيري ديجيتالي كشور را افزايش مي دهد.
6- رسانه هاي ديجيتالي در كشورهاي اسلامي بايد ركن ارتباطات ميان فرقه ها و مذاهب باشد.
7- تقريب ميان مسلمانان با رسانه هاي ديجيتالي بيش از پيش بايد ارتقا يابد. 8- رقابت سازي و فرصت سازي كاري در رسانه هاي ديجيتالي بايد توسط مسئولان حمايت شود
9- رسانه هاي ديجيتالي ،‌ توسط نيروهاي آماتور با سواد رسانه اي كم و محدود موفق نخواهند بود و درآمد زا نيستند.
10- هويت سازي براي رسانه هاي ديجيتالي توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي بايد بيش از يك حرف و ادعا صورت عملي به خود بگيرد.
مهمترين نقطه عطف
بر اساس آنچه گذشت و خصوصا نتايج حاصل از اين گزارش به اعتقاد نگارنده ، مهمترين نقطه عطف براي توسعه فرهنگ سايبر ژورناليست با تاسيس مرکز توسعه فناوري اطلاعات و رسانه هاي ديجيتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي شکل گرفت. مرکز مذکور که در سال 1385 با هدف حمايت از رسانه هاي ديجيتال و گسترش فرهنگ استفاده از اين رسانه ها تاسيس شد، در مدت کوتاه عمر خود تا کنون توانسته است اقدام به برگزاري صدها همايش، نشست، و کارگاهاي مختلف در زمينه سايبر ژورناليسم نمايد.
همچنين اين مرکز در نمايشگاه ملي رسانه هاي ديجيتال که نخستين دوره آن سال گذشته برگزار شد، و دومين دوره آن در هفته جاري افتتاح خواهد شد، توانست حمايت مناسبي از نشريات الکترونيک نمايد. اميد است که با حضور گسترده رسانه هاي الکترونيک در دومين نمايشگاه ملي رسانه هاي ديجيتال و برگزاري چند نشست تخصصي با موضوع راهکارهاي حمايت از سايبر ژورناليست ، اين مهم بتواند جايگاه خود را در کشور عزيزمان پيدا کند.