كتايون مصري _ بر اساس سند چشمانداز نهاد كتابخانههاي عمومي در افق 1404 پيشبيني شده است ايران در زمينه كتابخواني در رديف 15 كشور برتر دنيا قرار گيرد ؛ در حالي كه تحليل وضعيت كتابخانهها در حال حاضر رسيدن به اين جايگاه را با چالشهاي جدي همراه كرده است.
بر اساس آخرين آمارهاي منتشر شده از سوي معاونت برنامهريزي و نظارت راهبردي رئيسجمهوري، تعداد كتابخانههاي عمومي در مناطق شهري كشور در سالهاي 81 تا 86 با رشد 1.8 درصدي روبهرو بوده و طي 6 سال تعداد اعضاي كتابخانههاي عمومي با روندي نسبتا ثابت تنها 1.4 درصد رشد داشته و همين آمارها نشان ميدهد در اين مدت زماني، تعداد مراجعان به كتابخانههاي عمومي كشور 35 درصد كاهش يافته است.
اين آمارها به ظاهر گواهي ميدهد كتابخانههاي عمومي از وضعيت مطلوب فاصله دارند كه بيانكننده وجود مشكلات متعددي از جمله وضعيت فضا و كتابهاي موجود در كتابخانهها، كتابداران و فعالان در اين مراكز و فرهنگ كتابخواني در كشور است.
اين نارساييها نهتنها ارتقاي سطح استاندارد كتابخانههاي عمومي را با موانعي روبهرو كرده، حتي بر اجراي برنامه هاي وزارت ارشاد در توسعه كتابخانههاي عمومي تاثير داشته است؛ به طوريكه محمدحسين صفارهرندي، وزير ارشاد نيز از بر زمين ماندن بسياري از برنامههاي فرهنگي به خاطر كمبود بودجه در سالهاي اخير سخن گفته است.
كتابداران فراموش شده لابهلاي قفسهها
پرحوصله بهنظر نميرسد، آن هم در بعدازظهر گرم و كشدار در سكوت يك كتابخانه عمومي در شرق تهران، ميگويد: «4 سال است به اين حرفه وارد شدهام.»
و در حالي كه دستكش سفيدش را از دستش درميآورد، به حساسيت پوستي دستانش اشاره ميكند كه در همين مدت به خاطر خاكآلودگي فضاي كتابخانه به آن مبتلا شده و او را آزار ميدهد. از ناديده گرفته شدن كتابداران گلهمند است؛ ولي از گفتن نامش طفره ميرود؛ «بنويس يك خانم كتابدار به اسمم چه كار داري؟»
با گفتن اين جمله و قبول اين كه هيچ اسمي از او برده نميشود، سفره دلش را باز ميكند: «به كتابدارها كسي توجه نميكند. با اين كه ظاهرا شغل دولتي داريم؛ ولي از مزاياي ساير كارمندان دولت بيبهرهايم. سطح حقوق و دستمزدمان پايين است، سرويس اياب و ذهاب نداريم، گاهي مجبوريم حتما شيفت عصر بمانيم و تا ساعت 7 و 8 شب كار كنيم، از نعمت سلفسرويس، مهدكودك و ... هم كه محروميم. فضاي كتابخانه هم محيطي كسلكننده است، گاهي حس پيري ميكنم و ...»
البته او وضعيت كتابداراني را كه در كتابخانههاي عمومي نقاط مختلف شهر و در گوشه بوستانها فعاليت ميكنند، دشوارتر ميداند و از نبود امنيت در اين كتابخانهها بخصوص در بوستانها و در تاريكي شب ابراز نگراني ميكند.
البته كمبود نيروهاي متخصص در كتابداري هم از جمله مشكلاتي است كه عملكرد برخي كتابخانههاي عمومي را خدشهدار ميكند و سطح استاندارد آنها را پايين ميآورد. از سويي، حقوق ماهانه ناچيز كتابداران كه به طور ميانگين و براساس مدرك تحصيلي از 285 تا 360 هزار تومان دريافت ميكنند، منجر شده تا رغبت جوانان براي ورود به اين حرفه، كم شود و دستكم متخصصان اين حرفه تمايلي براي خدمت در كتابخانههاي عمومي نداشته باشند.
سرانه فضاي كتابخانه هر 25 هزار نفر، يك متر
به گفته نهاد كتابخانههاي عمومي كشور، كمبود فضاي كتابخانه در ايران نيز از جمله دلايل فاصله كشورمان از استانداردهاي جهاني است.
در ايران به ازاي هر 25 هزار نفر، يك مترمربع فضاي كتابخانهاي وجود دارد، آمارهاي سازمانهاي جهاني فضاي مطلوب را به ازاي هر 100 نفر 2.8 متر را تعيين كردهاند و در كشورهاي پيشرفته، اين ميزان 8 متر تعيين شده است كه پيشبيني ميشود ايران تا 5 سال ديگر (1393) به سرانه 3 متر براي هر 100 هزار نفر دست يابد.
«فضاي كافي نداريم» با دست به سالن كوچكي اشاره ميكند كه 4 ميز و 16 صندلي را در خود جاي دادهاست. ميگويد: «براي جابهجايي و منظم كردن كتابها مشكل داريم، به نظر ميرسد وقتي اين فضا ساخته شد، اصلا قرار نبود كتابخانه باشد. چون كتابخانه بايد بخشي را براي اينترنت يا جستجو در شبكههاي مختلف رايانهاي داشته باشد، ولي ما حتي يك دستگاه كامپيوتر هم نداريم»!
همكارش توضيح ميدهد: «فقر كتابخانه در دسترسي به كتابهاي جديد بازار هم از جمله مشكلات كتابخانههاي عمومي است. چون بودجه ناچيز كتابخانههاي عمومي اجازه نميدهد تا سالها بعد از انتشار يك كتاب، كتابخانه از وجود آن در قفسههايش بهرهمند شود، مگر اين كه مردم كتابها را هديه بدهند.»
شهرستانيها، مظلومتر از همه
براساس آمارهاي رسمي در سالهاي 81 تا 86 تعداد كتابهاي موجود در كتابخانههاي عمومي كل كشور 2.9 درصد رشد داشته كه البته توزيع محتوايي كتابها هم چندان منصفانه نبوده؛ بهطوري كه مظلومترين بخش كتابخانه هاي عمومي در بيشتر موارد، كتاب هاي داستاني و رمان است كه با داشتن بيشترين متقاضي و خواننده، متاسفانه به گفته كتابداران بيشتر مورد بيتوجهي قرار گرفته است. اين امر بويژه در كتابخانههاي عمومي شهرستانهاي كوچك كه از كتابخانههاي بزرگ مراكز استانها به دورند، بيشتر ديده ميشود.
ايسنا چندي قبل از منطقه خراسان خبر داد كه كتابهاي مورد نياز علاقهمندان در كتابخانههاي عمومي بعضي شهرستانهاي اين استان و حتي در نمايشگاه كتاب شهرستانها، يافت نميشود. حتي در شهرستانها بعضي خوانندگان كتاب از نبود كتابهايي كه توسط نويسندگان مشهور كشور نوشته شده است، گله كردهاند.
كتابخانههاي شهرستانهاي كوچك به دليل دور بودن از مراكز استانها فضاي مناسبي هم ندارند؛ فرسود و مستعمل بودن ميز و صندليها، نبود يا كمبود وسايل تهويه هوا يا خنككننده، بويژه در تابستان كه بيشترين كتابخوانان را در خود جاي ميدهد، از جمله اين كاستيهاست.
رشد بودجه، شايد گشايشي در راه باشد...
نهاد كتابخانههاي عمومي كشور خبر داده كه بودجه امسال كتابخانههاي عمومي با 540 ميليارد ريال به تصويب مجلس رسيده و 300 ميليارد ريال آن به حقوق كاركنان و بقيه به خريد كتاب، نشريه و تجهيزات و... اختصاص دارد. هر چند هنوز از جزئيات تخصيص و توزيع اين بودجه با گذشت 3 ماه از سال خبري نرسيده، اما كتابداران اميدوارند با رشد 240 ميليارد ريالي بودجه كتابخانهها شايد گشايشي در راه باشد.
اين در حالي است كه كتابخانههاي عمومي هنوز هم از دريافت سهم نيم درصد درآمد شهرداريها ناتوان بوده و بدهي 38 ميليارد توماني شهرداري تهران به كتابخانههاي پايتخت حتي در شهرهاي كوچكتر با ارقام مشابه همچنان در حال افزايش است بنابراين هر چند اختصاص بودجه بيشتري از سوي دولت به كتابخانههاي عمومي، منجر شده تا انتظار اصلاح وضعيت موجود اين مراكز افزايش يابد، اما توزيع عادلانه اين بودجه و چگونگي اختصاص آن به فضا، كتابداران، تجهيزات و كتابهاي يك كتابخانه عمومي از جمله مواردي است كه ميتواند از اتلاف بودجه 54 ميليارد توماني جلوگيري كند.
تابستان هر سال زمان افزايش متقاضي كتابخانههاي عمومي است، ميتوان در انتظار بود و اثر اين افزايش بودجه را در بهبود وضعيت كتابخانههاي عمومي مشاهده كرد. | 