یكی از موضوعاتی كه هنگام پخش فیلمها و سریالهایی كه به موضوعات مذهبی و معارف اسلامی میپردازند، داغ میشود، بحث نظارت بر آنها و كارشناسی مسائلی است كه در آنها طرح میشود. این اتفاق بویژه موقع پخش سریالهایی كه برای مناسبتهای مذهبی مثل رمضان و محرم تولید میشوند، بیشتر خود را نشان میدهد.
در صدا و سیما برای حل این مشكل نهادها و شوراهای مختلفی طراحی شده است. با این حال، مدتی قبل پرویز فارسیجانی دبیر شورای معارف سیما از تشكیل شورای نظارتی جدیدی برای نظارت بر تلهفیلمها و سریالهایی كه به موضوعات مذهبی و معارف اسلامی میپردازند، خبر داد و اظهار امیدواری كرد این شورا كه از استادان برجسته حوزه و دانشگاه كه در بخش رسانه هم صاحب نظرند، تشكیل شده است بتواند با بررسی موضوعات سریالهای مذهبی به غنای آنها كمك كند.
در سالهای گذشته ساخت فیلمهای دینی و مذهبی بشدت رواج یافته و بعضا با استقبال چشمگیری هم روبه رو شدهاند.
این استقبال هم از سوی سازندگان، هم مدیران و البته مخاطبان احساس میشود. وقتی پدیدهای با استقبال روبهرو میشود، طبیعی است آسیبشناسی آن هم طرح شود. به همین دلیل هم هست كه لزوم تشكیل شورایی از متخصصان و خبرگان آثار دینی برای مداقه بیشتر این آثار، قبل و حین ساخت، ضروری تشخیص داده شد. با وجود این، هر فكری تا از ایده به مرحله اجرا درآید، باید فرآیندی را طی كند كه ممكن است در نهایت به لحاظ شكلی هیچ شباهتی به فكر اولیه نداشته باشد، اما محصول نهایی را به «مطلوب» نزدیكتر كند.خبر تشكیل شورای نظارت بر فیلمها و سریالهایی كه با موضوعات مذهبی و دینی ساخته میشوند را میتوان به تنهایی به فال نیك گرفت و اقدامی رو به جلو، برای كم شدن از نواقص و پررنگ شدن قوتها دانست.
* ارزیابی مثبت طرح
محسن علیاكبری از تهیهكنندگانی است كه در تلویزیون كارهای زیادی مثل فرستاده، اصحاب كهف و مریم مقدس را با تم مذهبی و تاریخی به تولید رسانده است. او عقیده دارد: ویژگی قرآن این است كه میتوانیم از تكتك آیاتش برداشتهایی نزدیك به مسائل روز و جو جامعه داشته باشیم. برای همین نظارت كیفی كارهای معارفی و قرآنی مستلزم انتخاب افرادی است كه با مفاهیم قرآنی آشنا باشند. سطحینگری به كار لطمه میزند و صرف شناخت كلی و سطحی و معمولی آیات قرآن جوابگو نیست. ما باید در سریالهای قرآنی و معارفی با استفاده از فناوری امروز با زبانی امروزی صحبت كنیم و خود قرآن هم این امكان را در اختیار ما قرار میدهد.تهیهكننده «نردبام آسمان» با ارزیابی مثبت این طرح، با شورایی بودنش مخالفت میكند و میگوید: تعدد نظر در شورا، گروه تولید و كارگردان را دچار مشكل میكند. راه حل این مشكل در نظر گرفتن یك نماینده و رابط از میان اعضای همان شورا برای انتقال نظرشان به گروه تولید است.
*اهمیت پرداخت داستانی موضوعات دینی
رضا جودی تهیهكننده دیگری است كه درباره این موضوع با او صحبت میكنم: «اهمیت پرداخت داستانی موضوعات دینی و طرح معارف دینی با ادبیات روز و قابل فهم باعث شد در دوره آقای لاریجانی دانشكدهای در قم تاسیس بشود تا طلاب حوزههای علمیه برای ورود به تهیهكنندگی و كارگردانی آموزش حرفهای ببینند. در حالی كه مشكل اصلی ما در این زمینه، مشكل متن، فیلمنامه و سازگاری محتوایی آنها با متون و معارف دینی است. تولید فیلم و سریال به نویسندگانی نیاز دارد كه هم اصول فیلمنامهنویسی مدرن و به روز را بدانند و هم به اندازه كافی با معارف دینی آشنا باشند تا با بیانی هنری و بدون ایجاد دلزدگی و واكنش منفی در مخاطب با او ارتباط برقرار كنند.»
جودی به مشكلاتش برای تولید سریال موفق «صاحبدلان» اشاره میكند و میگوید: «الان صاحبدلان به عنوان نمونه شاخص یك سریال دینی شناخته شده، ولی شاید جالب باشد كه بدانید یك شورای دینی آن را به عنوان یك اثر غیراسلامی و غیردینی مردود دانست و با تولیدش مخالفت كرد و اگر هماهنگی و حمایتهای جدی مدیرانی مثل آقای میرباقری معاون سیما، برازش مدیر شبكه یك و فرجی مدیر گروه فیلم و سریال وقت شبكه یك نبود، این كار به تولید نمیرسید.»
به عقیده او، یك فیلم ۹۰ دقیقهای برای تولید، باید از حداقل ۳ شورای مختلف نظارتی مصوبه بگیرد. در حالی كه باید شرایط سادهتری را برای تولید در این زمینه فراهم كرد. با این نگاه تشكیل این شورا، خوان دیگری است كه كار را برای تهیهكننده سختتر خواهد كرد و لزوما باعث بهبود كیفیت خروجیها هم نخواهد شد، ضمن این كه بیشتر اوقات در حوزه معارف وحدت نظر وجود ندارد و بنابراین تشكیل شوراهای مختلف به پیشرفت كار كمك چندانی نخواهد كرد.
* تربیت كارشناسان معارفی با گرایش تلویزیون
علیرضا افخمی هم با توجه به كارهایی كه كرده است؛ حرفهای قابل تاملی برای گفتن دارد: «با تجربهای كه من دارم، حضور یك مشاور، ناظر و كارشناس مذهبی باسابقه، بااعتبار، بامطالعه و همینطور آثار تالیفی مثل علیرضا برازش برای ساخت چنین آثاری ضروری است. فكر نمیكنم هیچ فیلمسازی هم دوست داشته باشد، بدون نگاه تحقیقاتی به این میدان وارد بشود.
چون این موضوع در كشور ما حساسیتهای خاص خودش را دارد و من فیلمساز باید از نتایج مطالعاتی جایی مثل حوزه علمیه استفاده كنم. اما عمرم قد نمیدهد كه خودم ثمره سالهای مدید مطالعات دقیق علما را در حوزهای كه نیاز دارم، بخوانم تا براساسش فیلمنامه بنویسم. روال طبیعیاش این است كه از یك كارشناس بخواهیم چكیده تحقیقاتش را در زمینهای كه میخواهیم، در اختیار ما قرار بدهد تا ما چیزی را كه میخواهیم، بنویسیم و بعد دوباره آن را اصلاح كنیم.»
این كارگردان تلویزیون به تجارب شخصی خود در این زمینه اشاره میكند و میگوید: «من و آقایبرازش یكی دو جا، در سریال «او یك فرشته بود» دچار اختلاف شدیم و طبیعی هم بود. نظر ایشان، درام مرا خراب میكرد و چیزی كه من میگفتم، به نظر ایشان مطابق آیات و روایات نبود. هیچكدام هم كوتاه نمیآمدیم. ولی بالاخره به چیز بینابینی رسیدیم كه نه خیلی منافی نظرات علمی باشد و نه درام من را نابود كند. وقتی هر كس در جایگاه خودش باشد و ارتباط سازندهای هم بین آنها وجود داشته باشد، تجربهای مثل «او یك فرشته بود» رقم میخورد كه هم تماشاچی زیادی دارد و هم علما نمیتوانند صددرصد ردش كنند و بگویند انحرافی است.»
پیشنهاد او هم برای این كه صحبت پرویز فارسیجانی صورت عملی پیدا كند، كم و بیش شبیه راهكار رضا جودی است: «پیشنهادم تربیت پژوهشگرانی است كه علاوه بر تسلط بر كار خود، با كار تصویری هم آشنا باشند. باید امكانی فراهم شود تا این افراد برگزیده، زبده شده و در اختیار دنیای فیلمسازی قرار بگیرند. البته كار پرهزینه و زمانبری است و میشود حدس زد آدم مناسب كم پیدا بشود. این آدمها راحت تربیت نمیشوند و وقتی هم شدند، براحتی حفظ نمیشوند.»
تلویزیون در سالهای گذشته با ساخت آثاری چون امام علی(ع)، معصومیت از دست رفته، مسافر ری، تنهاترین سردار، ولایت عشق، یوسف پیامبر، مردان آنجلس، مریم مقدس و ... نشان داد كه عزمی جدی برای نمایش آثار دینی و مذهبی در قالب تصویر دارد.
البته تلویزیون بجز ورود به حوزه ساخت آثار دینی و مذهبی كه بستری تاریخی دارند، به عرصههای جدیدی نیز گام نهاده كه همین موضوع، حساسیتها را در پرداختن به اینگونه آثار افزایش داده است.او یك فرشته بود، اغما، صاحبدلان، روز حسرت و حتی سریالی مثل میوه ممنوعه كه به لحاظ شكلی كمتر در این محدوده تعریف میشوند، همه آثاری بودند كه اتفاقات داستان آنها در دنیای معاصر میگذشت و همه آنها داستانی دینی را بازگو میكردند.
به نظر میرسد ساخت آثار مذهبی و دینی آرام آرام وارد مرحلهای میشود كه نیازمند توجه به ظرایف و دقت در وقایع جاری جامعه است و شورای نظارت بر تلهفیلمها و سریالهای مذهبی میتواند به ارتقای این مهم كمك كند.
| 