در چند قسمت اول سريال باغ شيشهاي شاهد بوديم كه ايرج (هومن برقنورد) از يك تكيه كلام مشخص استفاده ميكرد. او هنگامي كه در برابر صحبت يكي از شخصيتها تعجب ميكرد با كنجكاوي ميپرسيد: «چي ميگي؟» بتدريج اين جمله به تكيه كلام او بدل شد.
اين تكيه كلام پيش از آن نيز به گوش بينندگان تلويزيون خورده بود. «علي صادقي» در يكي از سريالهايش از اين جمله استفاده ميكرد بنابراين برقنورد هنگامي كه متوجه قضيه شد ديگر اين جمله را به كار نبرد.
چندي پيش نيز علي صادقي بازيگر سريال زن بابا از نحوه كشف تكيه كلام «خوشگيل موشگيل» پرده برداشت و گفت: قبل از اينكه سركار بيايم در كيش غواصي ميكردم. دوستم كه از قديميترين غواصان كيش است، اين تكيه كلام را گفت و من هم خيلي خوشم آمد. به او گفتم سر كار زنبابا اين تكيه كلام را ميگويم و بعد از پايان سريال هم اسم تو را ميآورم و تشكر ميكنم.
تكيه كلامها بيشتر توسط بازيگران (و نه فيلمنامهنويسان) خلق ميشوند. تكيه كلامهاي مشهور آن چنان به نام بازيگرانشان پيوند ميخورند كه گاه جدا كردن آنها از بازيگر گوينده آن تكيه كلام غيرممكن است. اين تكيه كلامها پس از بيان شدنشان به انحصار يك بازيگر خاص درميآيند و بازيگر ديگري اجازه بيان آن را به خودش نميدهد.
دكتر ميرزا علياكبرخان ناظمالاطبا در كتاب فرهنگ فارسياش در تعريف تكيه كلام نوشته است: كلمهاي كه در تكلم داخل كنند، بدون آن كه داراي معني باشد. بعضي كسان به هنگام گفتگو كلمهاي را كه در بيان موضوع اثري ندارد مكرر بيان كنند و چنين كلمات را تكيه كلام آنان نامند. اين تكيه كلام گاهي مبهمات است مانند بسيار، بهمان، چه چيز و ذلك و مانند آن و گاهي تركيبي يا جملهاي است كه معني اصلي آن مقصود گوينده نيست. گويند تكيه كلام فلان كس «چيز» است يعني فلان در گفتار خود بياراده و نظر به معني خاصي كلمه «چيز» را بكرات بكار برد.
البته ناظمالاطبا فقط به سراغ تعريف تكيهكلامهايي رفته كه از زبان مردم كوچه و بازار شنيده ميشود. اگر او ميخواست تكيهكلامهاي تلويزيوني و سينمايي را هم تعريف كند بايد مولفههاي ديگري به متن توضيحياش ميافزود.
تكيهكلامهاي مورد اشاره توسط بازيگران، كارگردانها و فيلمنامهنويسان و به منظور افزايش جذابيت نمايشي شخصيتها خلق ميشوند. آنها حرفي را در دهان شخصيت ميگذارند تا آن كاراكتر به واسطه آن جمله منحصر به فردش از ديگران متمايز شود و هويتي مستقل پيدا كند.
تكيهكلامها اگر درست و به جا به كار برده شوند، به شخصيتپردازي كار كمك ميكنند. در صورتي كه فيلم يا سريال از محبوبيت مردمي برخوردار باشد، تكيهكلامها دامنه فراگيرتري پيدا ميكنند و براي مدتي در سطح جامعه دهان به دهان ميچرخند. بنابراين تكيه كلامها ميتوانند معياري براي سنجش ميزان محبوبيت و اقبال مردمي يك محصول نمايشي باشند.
سريالهايي كه به يكباره گل ميكنند و تبشان در سطح جامعه فراگير ميشود، به همان سرعت نيز تكيهكلامهايشان را به زبان گفتاري مردم تزريق ميكنند.
يكي از بهترين نمونهها در اين زمينه سريال «شبهاي برره» است تاثيراتش بر فرهنگ گفتاري مردم را هنوز هم ميتوان لمس كرد.
نكته قابل توجه اين است كه اين تاثير در گروه سني كودكان و نوجوانان نفوذ و ماندگاري بيشتري دارد. حتما به ياد داريد كه در زمان پخش سريال «شبهاي برره» ديالوگهاي اين مجموعه تلويزيوني نحوه صحبت كردن بسياري از دانشآموزان را تغيير داد و موجب گلايه و اعتراض مربيان مدارس شد.
اوليا و مربيان دانشآموزان به اين خاطر زبان به گلايه گشودند كه احساس ميكردند آنگونه صحبت كردن در شان يك دانشآموز باشخصيت نيست. بنابراين تكيهكلامهاي رايج شده زماني مورد تاييد گروههاي اجتماعي قرار ميگيرند كه واجد اصول زيبايي شناسانه و اخلاقي باشند.
كارگردانها و فيلمنامهنويسها در برابر استفاده از تكيهكلامها رويكردي دوگانه دارند. برخي از كارگردانها همچون رضا عطاران اعتقادي به تكيه كلام ندارند. در تمام سريالهايي كه او ساخته حتي يك تكيه كلام مشهور هم نميتوانيم پيدا كنيم.
اين كارگردان بيشتر متكي به شوخيهاي تصويري است و احتمالا به همين خاطر نيز به سمت اين گونه شوخيهاي كلامي نميرود.
اما در عوض مهران مديري با هر سريالش چند تكيه كلام از خودش به جا ميگذارد. احتمالا معروفترين و كوتاهترين تكيه كلام او همان كلمه بهبه، بهبه است كه مردم كوچه و بازار ناخودآگاه آن را زياد به كار ميبرند. اگر يادتان باشد اين جمله را مسعود شصتچي (مرد هزار چهره و دو هزار چهره) در مواجهه با موقعيتهاي خطرناك يا لذتبخش به كار ميبرد.
همين الان اگر بايگاني حافظهمان را مرور كنيم به تكيهكلامهايي برميخوريم كه سالها و سالها از تولد آنها ميگذرد: ديجيتالم كجا بود؟ (بدون شرح) هموني كه توي فيلم بود (ساعت خوش)، «حمل بر خودستايي نباشه» (شمسالعماره)، «پشهها روزها كجا ميرن؟!» (پاورچين) و...
تكيه كلام خوب جمله يا اصطلاحي است كه توي ذوق نزند. يعني به زور در دهان شخصيت گذاشته نشده باشد. تكيه كلام در يك لحظه خلق ميشود. افرادي كه تلاش ميكنند با برنامهريزي قبلي يكي از آنها را توليد كنند و در گروه مخاطبانشان رواج دهند، معمولا تلاششان با شكست مواجه ميشود.
| 