مهدي نورعليشاهي- هنر عاشورايي و هنرمند عاشورايي مفاهيمي هستند كه بعد از پيروزي انقلاب در لغتنامههاي هنري كشورمان جايي محكم براي خود پيدا كرد تا هنر عاشورايي بخش مهمي از ادبيات هنر معاصر ايران شود. اما اين هنر براي ادامه راه نيازمند چيست موضوعي است كه شايد هنرمندان بهتر بتوانند به آن پاسخ گويند.
نقاشي يكي از جلوههاي بروز اين هنر است. هنرمندان نقاش از ديرباز با خلق آثاري در زمينه هنر عاشورايي به نوعي به اداي دين به مفهوم حماسه كربلا پرداختهاند. چه بسيار هنرمندان نقاش قهوهخانهاي كه تنها به عشق امام خويش قلم ميزدند و در گمنامي به خلق آثاري پرداختند كه اكنون زينت بخش بسياري از موزههاي كشور و جهان شده است. اما برخي معتقدند كه تكرار در نوع نگاه در برخي از اين نقاشيها باعث شده است كه هنر عاشورايي نتواند آن طور كه بايد و شايد روي مخاطبان تاثير بگذارد.
به دنبال مفاهيم نو
پريساد شاد، هنرمند نقاش و عضو هيات علمي دانشگاه الزهرا(س) نيز از اين دسته است. او در اين باره معتقد است كه در نقاشيهاي عاشورايي، تكنيك و محتواي يكساني به چشم ميخورد كه باعث شباهت در آثار و روش خلق آنها ميشود.
او كه اكنون نمايشگاهي از آثار عاشورايي خود را در نگارخانه شاهد تهران به روي ديوار برده معتقد است، در نقاشيهاي عاشورايي كه در سالهاي اخير خلق ميشوند متاسفانه نشانهها و تصاوير بار يكساني به مخاطب ميدهد. او پيشنهاد ميدهد: هنرمند ميتواند در اثر خود مخاطب را درگير مفاهيم نويني از مفهوم عاشورا كند كه براي وي حكم تكرار نداشته باشد.
اين استاد هنر دانشگاه ادامه ميدهد: اگرچه عاشورا يك مضمون است اما بار محتوايي آن ميتواند در آثار هنري متفاوت باشد. هنرمند بايد درك كند كه ضرورت جامعه براي شكل دادن به يك اثر چگونه است و براساس آنچه مخاطب ميخواهد به خلق اثر خويش بپردازد.
اين هنرمند تاكيد ميكند بدون تاويل جديد از مفهوم عاشورا ميتوان آثار نويني از اين مفهوم بزرگ براي ارتباط بيشتر دوستداران عاشورا و عاشوراييان به وجود آورد تا آثار تكراري و كليشهاي به نظر نيايند.
شاد، عضو انجمن پژوهشي، هنري «بهار» است كه متشكل از 7 نفر از اساتيد هيات علمي و مدرسان دانشكده هنر دانشگاه الزهرا(س) است.
اين گروه فعاليت هنري خود را از سال 1383 با برگزاري اولين نمايشگاه گروهي نقاشي «واقعه كربلا» آغاز كرد و طي اين 7 سال تاكنون برگزاري 17 نمايشگاه با مضامين «عاشورايي و آزاد» را در كارنامه فعاليتهاي هنري خود دارد. آنها هدف از برگزاري اين نمايشگاه را تصوير كردن عينيت رخداد عاشورا نميدانند و معتقدند كه در آثار عاشورايي خود نميخواهند تاريخپردازي، واقعنگاري يا داستانپردازي و نقالي از اين واقعه داشته باشند.
مانايي هنر عاشورايي
رسول اوليازاده، عكاسي است كه سالهاست به ثبت عزاداريهاي مردم در ايام سوگواري محرم ميپردازد. او كه اكنون رياست خانه عكاسان ايران را به عهده دارد هر سال نمايشگاهي از آثار برگزيده عكاسي عاشورايي را در آن مركز برگزار ميكند.
اوليازاده درباره هنر عاشورايي و تلاش براي مانايي اين هنر ميگويد: هنر عاشورايي به زمان يا مكان خاص بستگي ندارد و اين هنر در همه روزهاي سال بايد ماواي ذهن جستجوگر و روحيات لطيف مردم باشد.
اين عكاس در عين حال معتقد است آثاري در اين زمينه رنگ ماندگاري به خويش ميگيرند كه هنرمندان به دور از قالبهاي رايج هنر در ارتباط با مضمون عاشورايي به خلق آنها ميپردازند.
او لزوم پرهيز هنرمندان از كليشهگرايي رايج در خلق آثار هنري را يكي از دلايل مهم در اين زمينه ميداند و معتقد است: صرف استفاده از يك نشان و نماد عاشورايي نميتواند به يك اثر هويت هنر عاشورايي بدهد بلكه محتواي يك اثر بايد مضمون عاشورا را منتقل كند.
اين عكاس پيشكسوت به نكتهاي ديگر در حوزه عكسهاي عاشورايي نيز اشاره ميكند كه در جاي خود قابل تامل است.
اوليازاده، لزوم مستندسازي و ايجاد بانك عكسهاي عاشورايي را براي انتقال به نسل آينده يكي از نكاتي ميداند كه بايد به آن توجه شود.
او در توضيح مانايي هنر عاشورايي به آثاري كه استاد فرشچيان در اين زمينه خلق كرده اشاره ميكند و ميافزايد: استاد فرشچيان را شايد بتوان يك نمونه بارز از هنرمندان عاشورايي در كشور به شمار آورد. هنرمندي كه با عمق جان به خلق آثاري با مفهوم عاشورا ميپردازد كه با روحيات مخاطب پيوند خورده است.
ظهر عاشورا در گوشه دل
فرشچيان را ديگر تمام ايرانيان ميشناسند. شايد تا سالها قبل تابلوي مشهور ظهر عاشوراي اين هنرمند نگارگر كشورمان بيشتر از نامش براي مردم شناخته شده بود. به عقيده كارشناسان هنري او از جمله هنرمنداني است كه توانسته هنر عاشورايي را بدون تكرار و تسلسل آن طور كه شايسته است به مخاطب منتقل كند.
غلامعلي طاهري، نقاش برجسته كشورمان در مورد تابلوهاي اين هنرمند كم حرف به نكتهاي در مورد هنر عاشورايي اشاره ميكند كه در جاي خود شنيدني است. او به «جامجم» ميگويد: فرشچيان مضمون عاشورا را به تمام معنا درك كرده و سپس به خلق آثاري در اين زمينه پرداخته است.
صحبتهاي او در اين زمينه چندان دور از ذهن نيست. زيرا اين هنرمند بزرگ در بيان حالات خود براي خلق تابلوي مشهور عصر عاشورا كه سالهاست مخاطبان بسياري را به خود معطوف داشته است از انقلابي دروني سخن ميگويد كه ناگاه بر جان او نشسته است.
فرشچيان درباره اين حالات در فيلمي مستند ميگويد: نيمه شب از خواب برخاستم و انگار كه به كاري دعوت شده باشم دست به قلممو بردم تا مقدمات خلق تابلوي مشهور ظهر عاشورا فراهم شود.
قرار است فردا عصر اثر ديگري از اين هنرمند با عنوان پرچمدار حق با موضوع قمر بنيهاشم در موزه فرشچيان سعدآباد رونمايي شود.
كارشناسان معتقدند خلق اين اثر با شكوه كه يك سال و نيم به طول انجاميده است و مانند ديگر آثار او روايتي متفاوت از مفهوم عاشورا دارد ميتواند نمونه ديگر از هنر متعهد عاشورايي لقب گيرد.
| 