مهدي نورعليشاهي - سارقان ميراث فرهنگي هر كجاي دنيا كه باشند، به دنبال فرصتي براي تاراج تاريخ و تمدن كشورها ميگردند. اينبار گويا نوبت مصر است كه در كوران حوادث انقلاب اين كشور موزهها و محوطههاي تاريخي مورد دستبرد قرار گيرند. «چه جايي بهتر از مصر كه گنجينه مهم آثار تمدني باستاني را در دل خويش پنهان دارد»، اين جمله ملكه ذهن و ورد زبان بسياري از فرصتطلباني است كه اين روزها به غارت موزههاي تاريخي اين كشور پرداختهاند. يكي از اين موزهها، موزه بزرگ قاهره است كه با شدت گرفتن اعتراضات، مورد دستبرد و آسيب نيز قرار گرفت.
چند روز پيش خبرگزاري رويترز از قول مديران اين موزه بزرگ عمق اين فاجعه را چنين بيان كرد: «معترضان با هجوم به ساختمان اين موزه سر 2 موميايي تاريخي را شكستند و دهها اثر كوچك تاريخي را نابود كردند.»
اين موزه البته از همان زمان در محاصره گارد امنيتي و حفاظتي قرار گرفت، اما نكته اصلي در اين ميان نزديكي اين موزه به يك ساختمان مهم دولتي است كه ممكن است در اعتراضات روزانه با تخريب و آتش گرفتن آن، سقف اين موزه تاريخي بر سر مومياييهاي چندين هزار ساله فرو بريزد. توتانخامون يكي از همين مومياييهاست كه همراه ماسك معروف طلايياش در اين موزه نگهداري ميشود.
اما تعرض به اين موزه تنها بخشي از ماجراست، زيرا پرونده سرقت از موزهها و محوطههاي تاريخي مصر هنوز باز است. شايد قرار است فاجعهاي كه بعد از جنگ آمريكا عليه عراق بر سر آثار تاريخي اين كشور آمد در مصر نيز تكرار شود. يكي از محوطههاي تاريخي كه اكنون در مصر بحرانزده در معرض آسيب قرار گرفته مجموعه معابد كارناك در اين كشور است.
مجموعه تاريخي كارناك كه در فهرست ميراث جهاني سازمان يونسكو نيز به ثبت رسيده، قدمتي 3500 ساله داشته و قديميترين اثر تاريخي كشف شده در آن مقبره يكي از ملكههاي تمدن مصر باستان است كه حدود قرن 15 ميلادي پيش از ميلاد مسيح(ع) بر سرزمينهاي تمدن مصر باستان حكومت ميكرده است.
عراق؛ تجربهاي براي مصر
بعد از حمله آمريكا به عراق و اشغال اين كشور و هرج و مرج ايجاد شده پس از اين اتفاق راه براي بسياري از سارقان ميراث فرهنگي در اين كشور باز شد و موزههاي اين كشور مورد دستبرد قرار گرفتند.
همان زمان برخي مسوولان ميراث فرهنگي عراق از وجود ردپاي خريداران و دلالان اسرائيلي در خروج بدون زحمت اين آثار از عراق خبر دادند كه كمتر مورد توجه قرار گرفت. مسوولان عراقي حتي در آن زمان برخي از كشورهاي تازه تاسيس عربي را متهم به خريداري اين آثار كردند تا با اتهام اين كه آنها به دنبال تاريخسازي براي خود هستند اين موضوع را محكوم كرده باشند.
كاميار عبدي، باستانشناسي كه در اين زمينه به پژوهش پرداخته است در اين باره ميگويد: آنچه اكنون درباره مصر خطرناك است موزهها نيستند زيرا اشيايي كه در موزهها قرار دارند شماره ثبت دارند و اگر به بازار خريد و فروش اشياء عتيقه و حراجي وارد شوند آنها را ميتوان پيدا و از فروششان جلوگيري كرد.
يونسكو: همه مسوول هستند
هم موافقان و هم مخالفان دولت كنوني مصر در مقابل حفاظت از آثار تاريخي مصر مسوول هستند. اين جمله بخشي از بيانيه صريح يونسكو (سازمان علمي ـ فرهنگي ملل متحد) است كه در قبال اتفاقات جديد در اين كشور منتشر شده است. ايرنيا بوكوا، مدير كل يونسكو در اين بيانيه با اشاره به گزارشهاي مستندي درباره سرقت و تاراج آثار تاريخي در اين كشور گفت: ارزش 120 هزار قطعه شيء موزه قاهره در بخشهاي علمي و مالي غيرقابل تخمين است، زيرا اين آثار هويت فرهنگي مردم مصر را نشان ميدهند. گواه اين مساله نيز تشكيل زنجيره صدها نفري شهروندان مصري به دور موزه قاهره براي حفاظت از آن است.
وي ادامه داد: من به شكل رسمي درخواست ميكنم كه تمام اقدامات لازم براي تامين امنيت گنجينه مصر در قاهره، لكسور و سراسر سايتهاي تاريخي و فرهنگي اين كشور انجام شود.
زاهي؛ شريك دزد و رفيق قافله؟
زاهي هاواس تا قبل از اتفاقات كنوني مصر مديركل اداره عالي عتيقهجات مصر بود. باستانشناسي كه بيش از نيمقرن روي محوطههاي تاريخي مصر به كاوش پرداخته بود و پس از آغاز جنبش مردم مصر به ناگاه از سوي حسني مبارك رئيسجمهور كنوني اما در حال سقوط مصر به عنوان وزير معرفي شده است.هاواس كه برخي معتقدند با پذيرش اين سمت در اين دولت در حال سقوط وجه علمي خود را مورد تشكيك قرار داده است چندي پيش با حضور در تلويزيون رسمي مصر از مردم خواسته بود تا به آرامش رو بياورند و به دنبال اصلاحات باشند. اين باستانشناس پيشكسوت در ميان تمامي اين انتقادات نسبت به او در گفتوگويي جنجالي با لسآنجلس تايمز با آرامش هر چه بيشتر گفت: اتفاقي كه در عراق افتاده در مصر رخ نخواهد داد. او كه از سرقت آثار تاريخي عراق به عنوان يك تراژدي ياد ميكند شرايط موزه مصر را تحت كنترل ميداند؛ موزهاي كه يكي از مهمترين گنجينههاي دوران باستان را در دل خويش پنهان دارد.
موزه مصر؛ ريشه دار درتاريخ
موزه مصر در قاهره در سال 1902 ساخته شد و در آن درحدود 120 هزار اثر تاريخي از جمله ماسك مشهور توتنخامون را در خود جاي داده است.
البته موزه قاهره از مدتها قبل به منظور انتقال آثار آن به محل موزه جديد در حال نيمهتعطيل درآمده بود. دولت مصر قصد داشت تا بزرگترين موزه آثار باستاني جهان را در حاشيه اين موزه براي آثار تاريخي خويش بسازد. ايدهاي كه حتي به مراحل اجرايي رسيد، اما شايد هيچ وقت رنگ تحقق نگيرد. موزه قديم مصر باستان كه اكنون مورد تهديد قرار گرفته است در نگاهي ويژگيهاي كنوني موزه ملي ايران باستان را دارد.
موزهاي كه براي تعداد محدودي اثر باستاني ساخته شد، اما با گسترش كاوشهاي باستاني ديگر نياز به موزهاي جديد را در ميان اذهان متبادر ميساخت. ايده ساخت بزرگترين موزه آثار تاريخي دنيا كه حتي بتواند تنه به تنه موزههاي بزرگي همچون لوور در فرانسه و بريتيش ميوزيوم در انگليس بزند چند سال پيش مطرح شد و حتي چند سالي نيز براي بررسي جايگاه و موقعيت جغرافيايي آن و حتي طراحي و معماري آن نيز بحث صورت گرفت. اين موزه قرار نبود تنها زيبا باشد بلكه امنيت نكته مهمي بود كه مسوولان مصري درصدد بودند تا به وسيله آن موزهاي محكم كه در مقابل تمامي آسيبهاي طبيعي و غيرطبيعي مقاوم باشد ايجاد كنند.
ميراث ايراني در مصر
هنوز چندي از ماجراي پرهياهوي بازگشت بقاياي ارتش كمبوجيه خشايارشاه از مصر به ايران نگذشته كه مصر دچار چنين بحراني شده است. ماجرا از آنجا آغاز شد كه 2 برادر باستانشناس ايتاليايي كه در حال كاوش در بخشي از صحراي اين كشور مشغول به كاوش بودند متوجه جمجمهها و شمشيرهاي باستاني شدند كه آنها معتقد بودند اين آثار مرتبط به لشكر عظيم خشايارشاه ايراني است كه در دنياي باستان در اين صحرا دچار طوفاني سهمگين شدند و ديگر به ايران بازنگشتند. اما سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي ميخواست به هر نحو ممكن اين سربازان باستاني را به خانه بازگرداند. همين بهانهاي شد تا مسوولان سازمان ميراث فرهنگي تماسهاي متعددي را با مسوولان اين كشور برقرار كنند. اصرار ايران در اين زمينه باعث شد تا مسوولان اين سازمان در سفري به مصر هم اين موضوع و هم موضوعات ديگري در اين باره را بررسي كنند.
اما درست در روزهايي كه انتظار ميرفت كه حميد بقايي، رئيس سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي ايران خبر خوشي در مورد بازگشت بقاياي ارتش كمبوجيه به ايران يا حتي زمينهاي براي كاوش باستانشناسان ايراني در مصر ايجاد كند مصر دچار بحران شد و به تبع آن شايد بقاياي ارتش كمبوجيه براي هميشه در مصر بماند.
حسن محسني، سخنگوي سازمان ميراث فرهنگي در مورد بازگشت اين سربازان باستاني به ايران ميگويد كه هنوز هيچ چيز تمام نشده است، اما در شرايط كنوني امكان ارتباط وجود ندارد ولي در صورت اولين ارتباط با مصريها اين موضوع به شكل ويژه بررسي ميشود.
حرفهاي محسني هرچند اميد را به نوعي در مورد بقاياي اين ارتش باستاني زنده ميكند، اما كمتر كسي با توجه به وضعيت كنوني مصر گمان ميبرد كه اين آثار تاريخي حداقل تا چند سال آينده به وطن بازگردند.
| 