سايه نيكانلو - عكس به عنوان يكي از ابزارهاي قدرتمند مستندنگاري نقش بسيار مهمي در ثبت و مانايي آيينهاي مردمي دارد.
از اين رو چه بسيار عكاساني كه تنها به انديشه مستندنگاري ميراث معنوي مردمان مختلف دنيا قدم برداشتهاند و ساليان بعد با از بين رفتن برخي از اين آيينها تنها آثار آنان يادآور آن مراسم بوده است.
كوروش طاهري عكاس و مستندساز يكي از همين هنرمندان است كه با اين هدف عاشوراي امسال به خرمآباد سفر كرد تا به مستندنگاري اين ميراث جاودان بپردازد. او كه دانشآموخته فيلمسازي دانشكده صداوسيماست در نمايشگاهي با نام «گل اوفتان» كه چندي پيش در نگارخانه شماره 3 فرهنگسراي هنر برپا شد ، آيين عزاداري متفاوت مردم خرمآباد را به تصوير كشيده است.
چشمهاي اشكبار و غمگين، خطوط چهره رنج كشيده و تمناها و خواستههاي عزاداران از امام و مولاي خويش بخشي از حسهاي پنهاني است كه دوربين عكاسي كوروش طاهري توانسته از زير چهرههاي گلمالي شده عزاداران كشف كند.
خاك در آيينها
خاك يكي از 4 عنصر اسطورهاي در بيشتر فرهنگهاست. در اسطورهها شخصيتها آسمان را به دوش گرفتهاند تا زمين، استوار و پابرجا بماند و باروري از خاك و آب زاده شود و انسان بتواند در هستي جولان دهد. به باور اسطورهاي، خاك مقدس است و آب نيز چرا كه هر2 از مهمترين عوامل ايجاد حيات به شمار ميروند. از همين رو تقدس پيدا ميكنند و نرم و آرام به آيينها، به مراسمها و باورهاي مقدس راه مييابند.
انسان مسلمان پيش از سفر به آخرت با آب شستشو داده و به خاك سپرده ميشود. بررسي جلوههاي تقدس خاك يا آب موضوع اين نوشتار نيست، بلكه موضوع ريشهيابي آييني ديرين و قديمي در لرستان است كه از آن هم به نام گل اوفتان و هم گل مالان ياد ميشود.
در صبح روز عاشورا پيش از طلوع آفتاب عزاداران خرمآبادي در هياتها حضور مييابند و گلاب و خاك غربال شده را مخلوط كرده و با گلآلود كردن سر و رو و لباسها براي عزاداري آماده ميشوند. مردم پس از آن كه در عزاي امام حسين و يارانش سرو روي را به گل آغشتند، كنار كپههاي آتش برافروخته ميايستند و با خشك شدن گلها به پيكرهاي سفالين مانند؟
آنگاه با آغاز صبح شهر است و دستههاي عزا كه يكرنگ و يكدست شدهاند.
عزاداران با اندامهاي گلآلود و گاه با پاي برهنه در سوگ سيدالشهدا به عزاداري مشغول ميشوند. اين مراسم تا ظهر عاشورا ادامه دارد.
دستههاي عزاداري با اين پيكرهاي گلآلود، تكرنگ، وهمانگيز و سرشار از سكوناند؛ سنگيني و سكوني كه ويژگي عاليترين مراسم عزاداري است.
اين فضا در تكامل با رنگ تند سرخ، سبز و سياه پرچم؛ تصاويري انتزاعي پديد ميآورد كه براي عكاسان، هميشه سوژه اي ناب و خاص بوده است.
گل اوفتان از دريچه دوربين
خاك اين مراسم غروب تاسوعا سرند و به فاصله چند ساعت انباشته ميشود. روز عاشورا قبل از طلوع آفتاب، گلاب نذري، جوشانده شده با خاك آميخته و گل اين آيين را فراهم ميسازد. هيمه نيز از شب قبل در كنار حوضچه گل تهيه شده است. تنها منبع نور جهت ثبت عكس همين آتش است.
تلالو نور آتش بر چهرههايي كه به مرور خشك ميشوند، فضاي زيبايي براي عكاس فراهم ميآورند. تا اينجاي كار حتي اگر عكاسي به صورت رنگي انجام شود، فضا كاملا تكرنگ است. تنها نشانههاي رنگ، پرچمها و كتيبهها هستند. اگر بخواهيم اصل واقعه عاشورا را هم در 2 نشانه خاك و خون ببينيم به همين تركيب ميرسيم: رنگ اكر (خاكي) و سرخ. در ادامه هيات عزاداري به مرور به يكديگر ميپيوندند و جمعيت عظيمي ميسازند كه هارموني زيبايي را به نمايش ميگذارند. نوحهخواني و سينهزني باعث ميشود خاك روي لباس عزاداران در هوا پراكنده شود.
اين فضاي غبار گرفته، محيط مناسبي است براي عكاسي با سرعت پايين، خصوصا اگر در راستاي تابش نور خورشيد قرار گيرد.
آدمهاي يكرنگ
در عكسهاي سوگواري خرمآباد، تمام تماشاگران به رنگ خاك ديده ميشوند. اين خاك در جزئيات عكسها هم ديده ميشود؛ به طوري كه حتي اگر از دستي كه پارچهاي را نذر ميبندد، عكس بگيرد، نشانههايي از گل در عكس ثبت ميشود.
ديگر آن كه به گل افتادن خاص مردان نيست و زنان و كودكان هم در آن شركت دارند. اشخاص با پوشش هاي مختلف از هم قابل تميز نيستند و تنها بعد از عزاداري از يكديگر بازشناخته ميشوند. حتي مو و ريش سياه و سفيد هم كه نشان سن و سال افرادند تا زمان عزاداري پوشيده هستند و با اتمام مراسم هرجا كه بخشي از صورت يا آرايش افراد پيدا شده ميتوان آنان را شناخت.
| 