ویروس رایج تبخال لب که اغلب در دوران کودکی منتقل می‌شود معمولاً تا پایان عمر در بدن باقی می‌ماند و به صورت خاموش در اعصاب می‌خوابد. گاهی عواملی مثل استرس، بیماری یا آسیب می‌توانند آن را فعال کنند و در برخی افراد باعث ایجاد تبخال شوند. اما همین ویروس که با نام هرپس سیمپلکس نوع ۱ شناخته می‌شود ممکن است در یک بیماری بسیار جدی‌تر هم نقش مهمی داشته باشد.
بیش از ۳۰ سال پیش، پروفسور روث ایتزهاکی و همکارانش به کشف شگفت‌انگیزی رسیدند. آنها دریافتند که این ویروس تبخال می‌تواند در مغز افراد مسن وجود داشته باشد. این اولین نشانه روشن بود که یک ویروس می‌تواند به صورت پنهان در مغز زندگی کند، جایی که برای مدت طولانی تصور می‌شد کاملاً عاری از میکروب است و توسط چیزی که سد خونی مغزی نامیده می‌شود محافظت می‌شود.
سپس به نکته مهم‌تری رسیدند. افرادی که نوع خاصی از یک ژن به نام APOE-e4 را دارند که خطر ابتلا به آلزایمر را افزایش می‌دهد و هم‌زمان به این ویروس آلوده شده‌اند، چندین برابر بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
خلاصه یافته‌های کلیدی تحقیق
حضور ویروس در مغز: ویروس تبخال می‌تواند در مغز افراد مسن زندگی کند
ژن APOE-e4: افراد دارای این ژن و آلوده به ویروس، چندین برابر بیشتر در معرض خطر آلزایمر هستند
تولید پروتئین‌های آمیلوئید و تاو: سلول‌های مغزی آلوده به ویروس، پروتئین‌های غیرطبیعی مرتبط با آلزایمر را تولید کردند
واکسیناسیون زونا: کسانی که واکسن زونا زده بودند، کمتر دچار زوال عقل شدند
چگونه ویروس تبخال به آلزایمر منجر می‌شود؟
محققان برای بررسی بیشتر، سلول‌های مغزی را که به ویروس آلوده کرده بودند مطالعه کردند. این سلول‌ها همان پروتئین‌های غیرطبیعی یعنی آمیلوئید و تاو را تولید کردند که در مغز افراد مبتلا به آلزایمر دیده می‌شوند.
ما معتقدیم این ویروس برای سال‌ها و حتی شاید دهه‌ها در بدن به صورت خاموش باقی می‌ماند. اما در سنین بالاتر، وقتی سیستم ایمنی ضعیف‌تر می‌شود، می‌تواند وارد مغز شود و دوباره فعال شود. وقتی این اتفاق رخ می‌دهد، به سلول‌های مغزی آسیب می‌زند و باعث التهاب می‌شود. با گذشت زمان، فعال شدن‌های مکرر می‌توانند به تدریج آسیبی ایجاد کنند که در برخی افراد به آلزایمر منجر می‌شود.
امیدواری برای درمان؛ نقش داروهای ضد ویروسی
نکته امیدوارکننده این بود که درمان‌های ضد ویروسی در محیط آزمایشگاهی این آسیب را کاهش دادند و نشان دادند که داروها ممکن است در آینده به کند کردن یا حتی پیشگیری از بیماری کمک کنند. مطالعات گسترده جمعیتی نیز نشان داد که عفونت‌های شدید، به ویژه با ویروس تبخال، پیش‌بینی‌کننده قوی آلزایمر هستند و درمان‌های ضد ویروسی مشخصاً خطر را کاهش می‌دهند.
واکسیناسیون زونا؛ سرنخ دیگری برای پیشگیری
پژوهشگران سوابق سلامت صدها هزار نفر در بریتانیا را بررسی کردند و متوجه یک نکته جالب شدند. کسانی که واکسن بیماری زونا را زده بودند، در مقایسه با دیگران، کمتر دچار زوال عقل (مثل آلزایمر) شدند.
یک مطالعه جدید به رهبری دانشگاه استنفورد نیز نتایج مشابهی نشان داد. این یافته‌ها از فرضیه قدیمی ما حمایت می‌کند که پیشگیری از عفونت‌های رایج می‌تواند خطر آلزایمر را کاهش دهد. به طور مداوم، مطالعات دیگر نیز نشان داده‌اند که عفونت‌ها یک عامل خطر هستند و برخی واکسن‌های دیگر هم اثر محافظتی در برابر آلزایمر دارند.
ویروس‌های دیگر و نقش فعال‌سازی مجدد در مغز
پژوهشگران بررسی کردند که آیا ویروس‌های دیگری که به صورت خاموش در بدن باقی می‌مانند هم می‌توانند اثر مشابهی داشته باشند، مانند ویروسی که باعث آبله مرغان و زونا می‌شود. ویروس تبخال از دوران کودکی در بدن پنهان می‌ماند و گاهی به صورت تبخال ظاهر می‌شود.
سپس بررسی کردند که چگونه عوامل خطر آلزایمر مثل عفونت‌ها و آسیب‌های سر می‌توانند ویروس پنهان در مغز را فعال کنند.
با توجه به ارتباط ویروس تبخال با آلزایمر، محققان معتقدند که پیشگیری از عفونت‌های ویروسی و تقویت سیستم ایمنی در سنین بالا ممکن است خطر ابتلا به آلزایمر را کاهش دهد. واکسیناسیون زونا و درمان‌های ضد ویروسی از جمله راهکارهایی هستند که در مطالعات اخیر نتایج امیدوارکننده‌ای داشته‌اند. اگرچه هنوز تحقیقات بیشتری لازم است، اما این یافته‌ها دریچه جدیدی به سوی پیشگیری و درمان آلزایمر گشوده است.
جمع‌بندی
ارتباط ویروس تبخال با آلزایمر توسط تحقیقات ۳۰ ساله پروفسور روث ایتزهاکی و همکارانش کشف شده است. ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ (عامل تبخال لب) می‌تواند در مغز افراد مسن به صورت خاموش باقی بماند و در صورت فعال شدن، با تولید پروتئین‌های آمیلوئید و تاو، به سلول‌های مغزی آسیب برساند. افرادی که ژن APOE-e4 را دارند، چندین برابر بیشتر در معرض خطر هستند. واکسیناسیون زونا و درمان‌های ضد ویروسی می‌توانند خطر ابتلا به آلزایمر را کاهش دهند.