فرار از زندان مسئله‌ای است که در بین زندانیان مخصوصا مجرمان خطرناک که به اعدام یا حبس‌های طولانی مدت محکوم شده‌اند به عنوان آخرین راه برای بازگشت به دنیای خارج از زندان به شمار می‌رود. آنهایی که همه پل‌های پشت سرشان را ویران کرده‌اند در ستیز با قانون در چنگ آن گرفتار آمده‌اند. همیشه فرار یک زندانی از زندان برای افکار عمومی و خبرنگاران حوادث در همه جای دنیا جالب توجه بوده است، ولی از آن مهمتر شیوه‌ای است که برای فرار از آن استفاده می‌شود. شاید بتوان گفت افرادی که دست به فرار از زندان می‌زنند از ضریب هوشی بالایی برخوردارند. آنها علاوه بر هوش، دارای صبر زیادی هستند که باعث می‌شود زمان زیادی را صرف اجرای نقشه خود کنند. امروزه اگرچه زندان‌هایی ساخته شده است که با استفاده از سیستم‌های پیشرفته و فوق پیشرفته از آنها محافظت می شود تا درصد احتمال فرار از آنجا به حداقل برسد، ولی به طور یقین نمی‌توان گفت در این زندان‌ها ضریب احتمال فرار صفر است. همیشه در هر زندانی بوده‌اند کسانی که توانسته‌اند با استفاده از روش‌هایی زیرکانه این ضریب را شکسته و از زندان فرار کنند.

فرار از زندان در سینما
فرار زندانیان از زندان‌های بزرگ همیشه یکی از سوژه‌هایی بوده که کارگردانان سینما از آن غافل نبوده‌اند. تاکنون فیلم‌های زیادی براساس فرار زندانیان از زندان‌هایی که گفته می‌شد هیچ راه فراری در آنها وجود ندارد، ساخته شده است. زندان آلکاتراز یکی از این زندان‌هاست که پلیس فدرال آمریکا زندانیانی را که در طبقه «خطرناکترین مجرمان» قرار می‌گرفتند به آنجا منتقل می‌کرد. این زندان در جزیره‌ای گنسلی به مساحت 22 هکتار و در 5/1 مایلی ساحل سانفرانسیسکو واقع شده است. خلافکاران معروفی از جمله «آل کاپون»، سلطان گانگسترهای شیکاگو و «جورج کلی» ملقب به مسلسل که پرونده سنگینی در قتل‌های سریالی داشت در این زندان بسر می‌برند. زندانی که گفته می شد هیچکس نمی‌تواند از آنجا فرار کند، ولی در سال 1962، 3 زندانی توانستند با طرح نقشه‌ای از این زندان مخوف فرار کنند. بعدها فیلمی با نام «فرار از آلکاتراز» ساخته شد که طی آن نشان می‌داد 3 زندانی با حفر تونلی طویل که از آشپزخانه زندان آغاز می‌شد و مدت‌ها به طول کشید، از این زندان فرار کردند. آنها برای گمراه کردن سگ‌های مخصوصی که برای جلوگیری از فرار زندانیان مورد استفاده قرار می‌گرفتند، در محل حفر تونل فلفل‌ می‌پاشیدند تا سگ‌ها نتوانند تونل را ردیابی کنند. بعدها به دستور رئیس جمهور آمریکا درهای زندان آلکاتراز برای بازدید مردم باز شد و این زندان از 42 سال پیش تعطیل اعلام شده است.

فرار از زندان در دنیای مجازی
سازندگان بازی‌های کامپیوتری همیشه در پی آنند تا از جذابترین سوژه‌ها برای ساخت بازی‌های جدید استفاده کنند. آنها با استفاده از تکنولوژی رایانه‌ای دست به خلق بازی‌هایی می‌زنند که در فضایی با گرافیک بسیار بالا با ماجراهایی جذاب و هیجان‌آور همراهند و طرفداران بسیار زیادی را در سراسر دنیا دارند.
یکی از این سوژه‌ها که در بازی‌های زیادی از آن استفاده می شود، فرار از زندان است. قهرمان بازی برای موفقیت در این کار باید آیتم‌هایی را به دست آورد و موجودات خیالی را شکست دهد که گذراندن این مراحل نیازمند ذکاوت بازی‌کنندگان است.
«ریدیک» سلطان مطلق تاریکی‌ها و یک قهرمان افسانه‌ای است که در یک بازی کامپیوتری می‌کوشد تا از زندان فرار کند. در این میان چشمانی سفیدرنگ که متعلق به مرد منطقه‌ای به نام «فاریان» هستند او را همراهی می‌کنند. این چشم‌ها در طول بازی قابلیت دید در شب را به قهرمان بازی اهدا می‌کنند.
این بازی که اوایل سال گذشته در بازار بازی‌های کامپیوتری (PC) عرضه شد، طرفداران بسیار زیادی پیدا کرد. در این بازی «ریدیک» در زندانی به نام «باچرز بای» محبوس است و باید با دیگر زندانی‌ها ارتباط برقرار کرده و کارهایی را که آنها می‌خواهند انجام دهد. تا در ازای آن، پول یا اطلاعات به دست آورد و موجبات فرار خود را از زندان مهیا کند. او حتی می‌تواند از زندانیان دیگر اشیایی مانند چاقو و پیچ گوشتی دریافت کند و در قسمتی از بازی مجبور است با زندانیان دیگر بجنگد یا با خلع سلاح کردن نگهبان زندان، از اسلحه او برای فرار استفاده کند.

راه‌هایی که برای فرار توسط زندانیان استفاده می‌شوند
نخستین روشی که برای فرار از زندان در ذهن هر کسی نقش می‌بندد، حفر تونل است. همان روشی که در اغلب فیلم‌های اینچنینی که براساس واقعیت یا تخیل ساخته می‌شوند به چشم می‌خورد. اگرچه به نظر می‌رسد امروزه با وجود زندان‌های پیشرفته و مدرن این روش کاملا قدیمی و غیر قابل استفاده شده است، ولی باز هم به طور پراکنده خبرهایی از فرار زندانیان با حفر تونل به گوش می‌رسد.
یکی از این موارد چند ماه پیش و در زندان رجایی شهر کرج رخ داد. پیش از این در بین زندانیان مشهور بود که زندان رجایی شهر از زندان‌هایی است که فرار از آنجا غیر ممکن است و هیچ راه فراری برای زندانیان در آنجا وجود ندارد، اما فرار 3 زندانی خطرناک از این زندان همه را متعجب کرد. این 3 زندانی 2 جانی خطرناک و یک سارق مسلح معروف بودند که سالها تحت تعقیب پلیس قرار داشتند. آنها از 2 سال پیش از فرار، نقشه‌ای طراحی کرده بودند که با اجرای آن می‌شد از زیرزمین مسافتی بیش از 20 متر را طی کرد و از خارج از زندان سر درآورد. آنها پس از طرح این نقشه، دست به حفر تونل زدند و پس از گذشت 2 سال با استفاده از وسایل ابتدایی مانند قاشق توانستند این نقشه را عملی کنند. این 3 جانی خطرناک هنگام فرار، کیسه‌های پلاستیکی به تن کردند تا لباس‌هایشان کثیف نشود و پس از فرار کسی به آنها مظنون نشود. در پی این فرار بزرگ تحقیقات گسترده پلیس برای دستگیری مجرمان فراری آغاز شد و سرانجام اواخر هفته گذشته ماموران توانستند یکی از آنها را که علی اشرف پروانه نام دارد و گفته می‌شود ترور قاضی مقدسی به دست او صورت گرفته است، هدف گلوله قرار داده و دستگیر کنند. حادثه‎ای مشابه نیز چندی پیش در زندان گوانتانامو رخ داد. این زندان در منطقه توریستی گوانتانامو در کشور کوبا واقع شده است که سالها پیش طی جنگ ایالات متحده و کوبا به تصرف کشور آمریکا درآمد. مقامات آمریکایی از این زندان برای بازجویی و نگهداری کسانی استفاده می‎کردند که به گفته خودشان تروریست بین‎المللی بودند. اکثر زندانیان را مسلمان پاکستان، عراق و افغانستان تشکیل می‎دادند و عکس‎های منتشر شده از بدرفتاری و خشونت با آنها تا مدت‎ها رسوایی بزرگی را برای مقامات نظامی آمریکا در پی داشت.
2 ماه پیش تعدادی از زندانیان که در این زندان به سر می‎بردند توانستند با حفر تونلی که به خارج از حفاظ‎های زندان منتهی می‎شد، فرار کنند. مقامات زندان زمانی از ماجرای این فرار آگاهی یافتند که در پی غیبت تعدادی از زندانیان توانستند تونل حفر شده توسط آنها را پیدا کنند.
اما راه‎های فرار از زندان تنها به حفر تونل منتهی نمی‎شود. مدتی پیش چند زندانی در زندان بندرعباس قصد داشتند با تهدید ماموران حفاظت زندان از آنجا فرار کنند که این نقشه با کشته شدن یکی از آنها به دست زندانی دیگر ناتمام ماند. یکی از متهمان یک روز قبل از اجرای نقش توانست یک قبضه سلاح کمری را از خارج از زندان به آنجا منتقل کند. سپس به همراه دیگر همدستانش توانست شبانه افسر نگهبان زندان را مجروح و او را خلع سلاح کند. این 4 زندانی که 2 قبضه کلت کمری در اختیار داشتند با تهدید مسئول زندان خواستند کلید در زندان را به دست آورند و وقتی با مقاومت او مواجه شدند با شلیک گلوله قفل در را شکستند. در همین هنگام دیگر ماموران زندان سر رسیدند و پس از محاصره متهمان 2 نفر از آنها را دستگیر کردند. 2 زندانی دیگر نیز قصد مقاومت در برابر ماموران را داشتند که یکی از آنها با شلیک گلوله همدستش به قتل رسید و دیگری پس از پرتاب گاز اشک آور به مخفیگاهش، توسط ماموران دستگیر شد.
فرار از زندان هنگام انتقال به دادگاه نیز روش دیگری است که از سوی مجرمان مورد استفاده قرار می‌گیرد. خانواده یا دوستان متهمانی که در زندان به سر می‌برند با مراجعه به دادگاه، اقدام به طرح شکایت صوری از آنها می‌کنند تا بتوانند با این روش زندانی خود را فراری دهند. هنگامی که مجرم برای رسیدگی به شکایت به دادگاه اعزام می‌شود در بین راه دوستان او با حمله به ماموران یا سرگرم کردن آنها نقشه فرار زندانی خود را عملی می‌سازند.
دریافت مرخصی از زندان نیز راه دیگری برای فرار است که شاید شایع‌ترین روش‌های فرار طی سالهای اخیر به شمار می‌رود. زندانیانی که در زندان به سر می برند در صورت موافقت مسئولان زندان و دریافت حکم قضائی از سوی قاضی زندان می‌توانند با سپردن وثیقه از زندان مرخصی بگیرند. در بعضی موارد شاهد آن هستیم که زندانی پس از پایان دوران مرخصی به زندان بر نمی‌گردد و به این ترتیب فراری محسوب می‌شود.

فرار از زندان از نگاه قانون
براساس ماده 547 قانون مجازات اسلامی هر زندانی که از زندان یا بازداشتگاه فرار کند به 3 تا 6 ماه حبس و تحمل 74 ضربه شلاق محکوم می‌شود و اگر برای فرار در زندان را شکسته یا آن را خراب کرده باشد، علاوه بر تامین خسارات وارده به هر 2 مجازات محکوم خواهد شد.
تبصره: زندانیانی که مطابق آئین نامه زندان‌ها به مرخصی رفته و خود را در موعد مقرر بدون عذرموجه معرفی نکنند فراری محسوب و به مجازات فوق محکوم می‌شوند.
همچنین زندانیانی که برای اشتغال به خارج از زندان اعزام می‌شوند، در صورتی که تحت مراقبت باشند و فرار کنند، عمل آنها فرار از زندان محسوب می‌شود.