احسان موحدیان - بدون شک ما هم‌اکنون در دوره‌ای قرار داریم که از لحاظ افزایش بهای نفت طی نیم‌قرن اخیر بی‌نظیر است و جالب آن‌که به‌نظر نمی‌رسد این سیر صعودی متوقف شود.

درحالی‌که کارشناسان تاچندی قبل می‌گفتند که بهای نفت در حدود 50 دلار برای هر بشکه ثابت می‌ماند اما هم‌اکنون شاهد رسیدن بهای نفت به 70 دلار هستیم و پیش‌بینی‌ها حاکی است که بهای این ماده ارزشمند در کوتاه مدت به 75 دلار به ازای هر بشکه و در آینده‌ای نه‌چندان دور احتمالا به 100 دلار برای هر بشکه هم می‌رسد.

برخلاف دهه‌های 70 و 80 که کاهش تولید نفت عامل اصلی افزایش قیمت آن بود این‌بار هیچ کاهش تولیدی رخ نداده و کشورهای درحال توسعه مانند چین، هند، برزیل و... اضافه تولید نفت را به‌سرعت می‌بلعند. درکنار همه این‌ها بی‌ثباتی در عراق، روسیه و ونزوئلا و تداوم خصومت بین ایران و آمریکا به بی‌ثبات‌ماندن اوضاع بازار کمک شایانی کرده است.

بدون شک تداوم این شرایط برای کشورهای منطقه خاورمیانه به‌معنای سرازیرشدن درآمدهای کلان نفتی به جیب دول آن‌هاست. هم‌اکنون وضعیتی در خاورمیانه ایجاد شده که کاملا با اواخر دهه 90 که نفت به قیمت بشکه‌ای 10 دلار به فروش می‌رسید تفاوت دارد. اما حکومت‌های خاورمیانه هم چالش‌های خاص خود را دارند که بی‌ثباتی سیاسی، نگرانی‌های امنیتی، عدم اطمینان نسبت به میزان واقعی ذخایر نفتی اثبات شده و ناتوانی برای افزایش ظرفیت تولید تنها بخشی از آن‌هاست.

آیا فعالان IT می‌توانند انتظار داشته باشند که از این درآمد کلان و سرشار سهمی هم به IT برسد و مبلغی هرچند ناچیز به توسعه این صنعت نوپا اختصاص یابد. به‌نظر می‌رسد پاسخ این سوال مثبت باشد. چون اگرچه بسیاری از موضوعات نفت و گاز در خاورمیانه ریشه در سیاست و امنیت دارند، اما توسعه صنایع نفت و گاز در اغلب موارد تنها درصورت توجه به فناوری‌های نو و از جمله IT ممکن خواهد بود. به‌عنوان مثال برای ایجاد یک میدان نفتی یا راه‌اندازی مجدد یک میدان نفتی متروک باید از مدل‌های رایانه‌ای پیچیده کمک گرفت و هم‌این امر باعث می‌شود که هیچ صنعتی در جهان به اندازه صنعت نفت و گاز وابسته به رایانه و IT نباشد.

اما در کنار فرآیند اکتشاف، در دو بخش استخراج و توزیع هم به‌نحوی فزاینده از راه‌‌حل‌های مبتنی بر IT برای حل برخی مشکلات اساسی استفاده می‌شود. در این بخش چالشی‌هایی که فراروی شرکت‌های نفت و گاز قرار دارد هم‌آن چالش‌هایی است که اکثر شرکت‌های بزرگ خاورمیانه را تهدید می‌کند. البته هم‌آن‌طور که اکثر کارشناسان و متخصصان شاغل در خاورمیانه می‌دانند یکی از بدترین چالش‌هایی که در بخش IT منطقه وجود دارد نحوه تخصیص منابع به این حوزه و نامشخص‌بودن فرآیند تصمیم‌گیری در سازمان‌ها و نهادهای مختلف و به‌خصوص سازمان‌های دولتی است. این مشکلی است که مختص ایران نیست و باشدت و ضعف متفاوت در دیگر کشورهای خاورمیانه هم‌وجود دارد.

ازسوی دیگر IT حوزه‌ای نوپا و جدید است و هنوز بسیاری از شرکت‌های فعال در حوزه نفت و گاز حاضر به سرمایه‌گذاری کلان در این زمینه یا تخصصی منابع برای بهره‌مندی از دستاوردهای این فناوری نیستند. مشکل دیگر کمبود نیروهای تخصصی در حوزه IT و مدیران توانای آشنا با مسایل این حوزه در منطقه خاورمیانه است. هم‌این ناآشنایی و عدم توجه به سازوکارهای تجاری و تخصصی حوزه IT موجب می‌شود بسیاری از طرح‌ها به شکست بینجامد و هم‌این امر زمینه‌ساز سرخوردگی شرکت‌های نفتی منطقه و بی‌علاقه‌شدن آن‌ها به سرمایه‌گذاری در این بخش خواهد بود.

در میان یکی از معدود شرکت‌های نفتی منطقه که به‌خوبی از پتانسیل‌های IT برای بهبود و ارتقای عملکرد خود استفاده کرده، شرکت نفتی آرامکو در عربستان صعودی است. در این شرکت مدیران پروژه‌های IT کاملا حرفه‌ای و اکثرا امریکایی هستند و سوابق کاری روشنی دارند. آن‌ها هم‌چنین در انتخاب نیروهای مورد نظرشان کاملا دقیق هستند.

ازجمله دیگر شرکت‌های موفق در این زمینه گروه فناوری اطلاعات شرکت نفت کویت یا KOC'ITG است که بیش‌تر در حوزه استخراج نفت فعال است. در این گروه از جدیدترین دستاوردهای فناوری اطلاعات برای هدایت جریان استخراج نفت استفاده می‌شود. برطبق اعلام شرکت نفت کویت هم‌اکنون 40 تا 50 درصد گردش اطلاعات در حوزه استخراج نفت به‌صورت الکترونیکی صورت می‌گیرد و انتظار می‌رود این رقم ظرف چندسال آینده به 80 درصد و در ادامه حتی به 100 درصد برسد.

گفتنی است که استفاده از سیستم‌های 12 در Koc موجب شده تا هزینه استخراج هر بشکه نفت در کویت به میزان قابل توجهی کاهش یابد که نتیجه آن افزایش درآمد نفتی کویت است.

اما شرکت ملی نفت امارات (ENOC) هم بیکار نمانده و از سیستم (Enterprise Resource Planing) EPR مؤسسه امریکایی اوراکل برای ساماندهی فعالیت‌های خود در حوزه تولید و توزیع نفت استفاده کرده است.

به‌هرحال شکی نیست که فناوری اطلاعات کمک شایانی به تسهیل امور و افزایش درآمد شرکت‌های بزرگ نفتی منطقه خاورمیانه نموده است.

اما در این میان شرکت ملی نفت ایران در کجا ایستاده است؟

وزارت نفت تا چه میزان از IT برای پیش‌برد و تسهیل امور کمک می‌گیرد و آیا می‌توانیم انتظار داشته باشیم که در آینده با افزایش توجه این وزارتخانه به حوزه IT زمینه برای شکوفایی این صنعت در ایران عزیز هم فراهم شود؟