بورس در ايران پديده‌يي نوپا است و اغلب مردم هم در مورد آن چيزي نمي‌دانند.

هموطن سلام- بورس در ايران پديده‌يي نوپا است و اغلب مردم هم در مورد آن چيزي نمي‌دانند. بسياري از ما از بورس تنها تصاوير وسوسه انگيز تلويزيوني را ديديم كه در بازارهاي بورس كشورهاي خارجي، مردم دور هم حلقه مي زنند و شروع به داد و فرياد مي كنند، هر كسي كاغذ و قلمي و گاه شي قيمتي به ميان پرتاب مي كند و گاهي اوقات برخي از سهام داران با همديگر كتك كاري مي كنند، بعضي ها با دست جلوي دهان بقيه را مي‌گيرند تا نتواند حرف بزند و قيمتها را جا به جا كند.
جايي كه با هر فريادي و پرتاب هر شي خاصي، قيمت سهام يك شركت بالا و پايين مي رود و گاه ورشكستش مي كند. بورسهايي كه هيچ كس در آن آرام و قرار ندارد و شايد هيجان معامله در چنين جاهايي حتي بيشتر از هيجان ديدن فينال جام جهاني فوتبال باشد. هر نفر چهارگوشي تلفن در دست دارد و با همه همزمان صحبت مي‌كند... اما بورسهاي ايران كه همگي يك شكل و يك قواره هستند، خيلي آرامتر از اين حرفها به نظر مي رسند. صندليهايي مانند صندليهاي سالن انتظار فرودگاه در چند رديف چيده مي شود.
تابلوي بزرگي هست كه نوشته هايي را مي برد و مي آورد و بسياري از حاضران هم يا مشغول بازي كردن با موبايلشان هستند و يا روزنامه مي خوانند! چند سهمي هم معامله مي شود و فرداي آن روز هم چنين وضعيتي موجود است.
سكوت آنچنان حاكم است كه آدم تصور مي كند به كتابخانه ي ملي پا گذاشته است. بر خلاف بورسهاي خارجي كه داد و فرياد و هوار كشيدن لازمه ي آن است، اينجا اگر كسي با تون صداي كمي بلند و نامتعارفتر حرف بزند، بقيه به او چپ چپ نگاه مي‌كنند.
اين هفته ما براي اينكه بدانيم بورس چيست و چه كاري انجام مي دهد، راحتترين روش را انتخاب كرديم. قراري با دكتر محمدحسن قليزاده، سرپرست بورس منطقه يي گيلان گذاشتيم و در مورد زير و بم بورس از وي سوال كرديم.
دكتر قليزاده علاوه بر اينكه با صبر و حوصله‌ي زياد، به سوالات ابتدايي و ناشيانه ي من در مورد بورس پاسخ مي داد، كه حداقل مشخص بود در مورد بورس و تاريخچه‌ي آن، مطالعات بسيار زيادي دارد.
جالب است بدانيد بورس منطقه‌يي گيلان از لحاظ ارزش داد و ستد و تعداد سهام خريد و فروش شده در هر هفته، هميشه جزو سه بورس منطقه‌يي برتر كشور بوده است. بخشهايي از اين گفت وگوي مفصل را مي توانيد در زير بخوانيد:

بورس چيست؟
دكتر قليزاده به هموطن سلام گفت: در اقتصاد و توسعه‌ ي اقتصادي، دو بخش وجود دارد. بخش فيزيكي اقتصاد كه براي مردم قابل رويت و ديدن است. مانند كارخانه ها، ساختمانها، گمرك و هرآنچه ملموس و قابل ديدن است.
اما اين بخش براي پيشرفت و توسعه، نياز به بخش مالي دارد. وقتي ما از بازار بورس صحبت مي كنيم، يعني با بخش مالي اقتصاد سرو كار داريم. در بخش مالي اقتصاد، ما دو بازار داريم. 1- بازار پول 2- بازار سرمايه كه مظهر بازار پول و تامين كننده ي منابع مالي كوتاه مدت بخش فيزيكي اقتصاد، بانكها هستند. بنابر اين بخش دوم بازارهاي مالي، بازار سرمايه است كه تناسب بيشتري با نيازهاي بخش فيزيكي اقتصاد دارد. مثلا وقتي شما كارخانه يي را داير مي كنيد، به طور متوسط نياز به يا 5 سال زمان داريد تا به نقدينگي و سوددهي برسد. لزوما هم همه‌ي اعتباراتي كه در بازار پول توسط بانكها اعطا مي شود، كوتاه مدت نيستند و در واقع نقش بازار سرمايه را ايفا مي كنند.
بازار سرمايه (بورس) يك مكانيزم تامين مالي بلندمدت در بخش فيزيكي اقتصاد است. بنابر اين بورس نقش مهمي را براي ايجاد اشتغال و كنترل تورم ايفا مي كند و همينطور با مكانيزم سهامي عام، نقش مهمي را در توزيع عادلانه ي ثروت بر عهده دارد.

بازار ثانويه
در دهه‌ي 70 كه شركتهاي سهامي عام به معناي واقعي در دنيا مطرح شدند، سرعت رشد اقتصادي جهان به طور معناداري بيشتر شد. اين تغيير اقتصادي مديون بازارهاي سرمايه است. در حال حاضر نيز در دنيا بسياري از بازارهاي بورس هستند كه جهاني شدند و واقعا پيشرفت كردند. مانند بازار اوراق بهادار وال استريت، توكيو و...
كشوري مانند مالزي را بورس توسعه مي دهد. حتي سنگاپور نيز بدون بورس افت شديدي خواهد داشت. به اين ترتيب، مكانيزم و سازوكارهاي بورس در دنيا، جهاني شده.
بنابرين كاركرد بورس مشخص شد. حالا فردي پيدا شده و از طريق بازار سرمايه، سهام شركتي را خريد. لذا نياز به فعاليت مداوم در بازار بورس دارد. وي بايد در بازاري تحت عنوان بازار ثانويه فعال باشد. يعني هر زمان كه فردي بخواهد سهام خودش را به پول نقد تبديل كند، توانايي اين كار را داشته باشد. براي پاسخگويي به اين نياز، اوراق بهادار را به افراد متقاضي مي دهند و پول نقد مي گيرند. اين كار در سيستمي به عنوان سيستم معاملات بورس صورت مي گيرد. سيستم معاملات، يك بستر الكترونيك براي افرادي است كه مي خواهند سهام را بفروشند و كساني كه متقاضي خريد سهام هستند.
بازار ثانويه جايي است كه در آن افراد مراجعه مي كنند و سهام خود را در كوتاهترين زمان ممكن به پول نقد تبديل مي نمايند. بنابر اين نقش ديگر بورس براي افراد سهامدار، ايجاد نقدينگي در صورت نياز به پول نقد است.

كارگزاريها
دكتر قليزاده معتقد است: هر كسي در هر شغلي و با هر موقعيتي و هر پوزسيوني و با حداقل سرمايه ي ممكن كه دو ميليون ريال است، مي تواند وارد معامله شود. هرچه قدر هم كه نقدينگي فرد بيشتر باشد، قدرت انتخاب وي بيشتر خواهد بود. به اين ترتيب وارد خريد و فروش سهام شركتها مي شود. البته سياست شركتهاي كارگزار نيز متفاوت است اما بهتر است اينجا تعريفي روشن از شركتهاي كارگزاري ارايه بدهيم.
مثلا شما قصد داريد لباس بخريد. شخصا به مغازه‌ي كت و شلوار فروشي نمي رويد. شخصي را مي فرستيد تا آن كالا را خريداري كند. در بازار بورس هم چنين است. در بازار سرمايه براي اينكه بتوانيد كنترلي روي همه ي معاملات داشته باشيد، موضوع استفاده از سيستم معاملات كه يك كار تخصصي است را به يك واسطه يعني همان شركتهاي كارگزاري مي سپاريد.
اين واسطه، كار ميانجيگري بين سيستم معاملات الكترونيكي، خريدار و فروشنده را انجام مي دهد. شما دستور خريد را مي دهيد، شركت كارگزاري مي خرد. اين نقش از آنجايي كه بسيار پيچيده است، نياز به كنترل دارد.

بورس در دنيا و مقايسه با ايران‌
سرپرست بورس منطقه يي گيلان مي گويد: تاريخچه ي بورس در دنيا به 400 سال پيش باز مي گردد. اين در حالي است كه بورس اوراق بهادار در كشور ما از سال 1346 شروع به كار كرد. در دوران انقلاب هم تا سال 1367 فعاليت چنداني نداشت بنابر اين بالاترين نرخ رشد دنيا را در سال 2004 داشتيم.
اين نرخ رشد، از طرفي نشانگر تلاش مديران، مسوولين و متوليان براي توسعه ي بورس است و از سوي ديگر پتانسيل رشد را تببين مي كند. بنابر اين ما تا آينده براي توسعه ي بورس راه زيادي داريم.
ارزش بازار سهام كشور ما، حدودا 50 ميليارد دلار است كه خيلي متناسب با شان اقتصاد كشوري مانند ايران نيست. اين در حالي است كه ارزش دارايي بورس يك شركت آمريكايي مانند جنرال موتورز يا جنرال الكتريكز كه بزرگترين شركتهاي بورسي وال استريت هستند، به تنهايي به 300 ميليارد دلار مي رسد. ارزش بازار سرمايه ي عربستان سعودي نيز 300 ميليارد دلار است.
ارزش بازار سرمايه ي كشوري مانند تركيه نيز به مراتب بيشتر از كشور ماست. ما اميد داريم كه با ورود بانكهاي دولتي و شركتهاي دولتي به بازار سرمايه‌ي كشور، بورس ما به ارزش واقعي خود برسد. هدفگذاري مسوولين نيز اين بوده كه ارزش بازار بورس كشورمان تا پايان سال 85، به 100 ميليارد دلار برسد. البته اينكه چرا ارزش بازار سرمايه‌ي كشور ما در مقايسه با ساير كشورها تا اين حد پايين است، به ساختار سياسي و اقتصادي ما بر مي‌گردد.
GNP كشور ما تقريبا 200 ميليارد دلار است و اين نشانگر پتانسيل كشور است. درآمد سرانه‌ ي هر ايراني در سال نيز 2800 دلار در سال است. با اين دو داده مي توان نتيجه گرفت كه پتانسيل رشد وجود دارد. هرچند اين در حالي است كه ارزش برآورده ي شركتهاي دولتي به 600 ميليارد دلار مي رسد.
نتيجه اينكه اقتصاد ما يك اقتصاد دولتي است. در اقتصاد دولتي نيز مكانيزم بازار نقش خودش را خوب ايفا نمي كند. به همين دليل حركت شاخصهاي بورس تحت تاثير شبه دولتي ها و شركتهاي دولتي است.
اميد مي رود با توسعه ي خصوصي سازي و واگذاري امور مردم به خودشان، اقتصادي كارآمد براي سرزمينمان داشته باشيم و مطمئنا مكانيزم بازار سرمايه كه اجماع جهاني بر روي آن وجود دارد، مي تواند در بهبود وضع ايران زمين نقش داشته باشد.

طراحي ابزارهاي مالي‌
در كل دنيا طراحي ابزارهاي مالي كه در بازار معامله مي شوند، طي مبحثي به عنوان مهندسي مالي يا Financial Engineering مطرح مي شود. در بازارهاي توسعه‌ي يافته‌ي سرمايه‌ي دنيا، ابزارهاي مختلفي مانند سهام، قرضه، مشاركت، حق تقدم، Soap، Future و...استفاده مي شود و هر كدام از اينها به انواع مختلفي مورد استفاده قرار مي گيرند. در كشور ما سه نوع ابزار بيشتر معامله نمي شود.
اوراق مشاركت به آن معني است كه هر كسي به اندازه ي تعداد سهامي كه در اختيار دارد، در دارايي هاي شركت مورد نظر شريك خواهد بود و به همان نسبت در سود و زيان شركت، شريك خواهد بود. اما همه منتظر سال مالي جديد نمي مانند تا سهام بگيرند.
لذا در يك بازار ديگر از طريق مكانيزم عرضه - تقاضا بر اساس پيش بينيهايي كه از آينده ي سهام با توجه به شرايط شركت، صنعت، اقتصاد و سياست كشور خواهند داشت، اقدام به خريد و فروش از طريق سيستم معاملات مي كنند.
بنابر اين سيستم عرضه و تقاضا، تعيين كننده ي قيمت سهم در هر لحظه از زمان هست و بورس اوراق بهادار هيچ دخل و تصرفي در اين قيمت ندارد. شاخص بورس هم برآيند قيمت سهام شركتهاي پذيرفته شده در بورس هست.

بورس گيلان‌
بورس منطقه يي گيلان، هفتمين بورس منطقه يي كشوراست كه نوزدهم آبان سال 83 افتتاح شد و در راستاي توسعه ي فرهنگ سهامداري و سرمايه گذاري و آشنايي با ساز و كار آن شكل گرفت. ما از افتتاح تا به حال حجم معاملاتي بيش از 1927 ميليارد ريال داشتيم در حالي كه 204 روز كاري را پشت سر گذاشتيم و ارزش داد و ستد روزانه ي ما به متوسط 940 ميليون تومان در روز رسيده است. تعداد افراد جديدي كه از طريق بازار بورس گيلان وارد بازار سرمايه شدند، به 3052 نفر مي رسد يعني بورس گيلان به طور متوسط هر روز 15 نفر وارد بازار سرمايه‌ي كشور نموده است. در بازار گيلان، 15 شركت كارگزاري وجود دارند و 13 - 14 مورد از آنها مشغول فعاليت مداوم و سرويس دهي مي باشند.

آموزش در بورس گيلان‌
دكتر محمدحسن قليزاده در گفت و گوي اختصاصي با هموطن سلام مي گويد: با توجه به اينكه هدف بورسهاي منطقه يي، توسعه ي فرهنگ سهامداري بوده است، همواره آموزش و برگزاري همايشهاي بازار سرمايه را مد نظر داشتيم.
به طوري كه از افتتاح تا به حال 2226 نفر به طور مداوم در تالار بورس منطقه يي گيلان مستقيم آموزش ديدند.
همينطور هر هفته بولتن بورس را كه حاوي خبرها، اطلاعات، مفاهيم و تعاريف بوده در اين بورس تهيه كرديم و براي همه ي مديران دستگاههاي اجرايي استان فرستاديم. علاوه بر اينها، 178 نفر مشترك الكترونيكي براي خبرنامه ي بورس داريم. مضافا اينكه همايشهاي بازار سرمايه در دستگاههاي اجرايي برگزار مي شود و ما نيز با دستگاههاي برگزاركننده، همكاري مي كنيم.
دوازدهم آذر سال جاري نيز همايش ملي بورس گيلان با موضوع بازارگرداني و نقش آن در بازار سرمايه را برگزار مي كنيم. بدين وسيله هم از افراد متخصص، آگاه و علاقه مند در حوزه‌ي بازار سرمايه و بازارگرداني كه نسبت به تهيه ي مقاله و ارسال آن مشتاق هستند، دعوت مي كنيم.
علاوه بر اينكه بورس گيلان از لحاظ تعداد آموزش ديدگان در كشور اول است، در راستاي فرهنگ سازي و فلسفه ي شكل گيري اش نيز اقدام به برگزاري مسابقاني نموده است. از جمله مسابقاتي تحت عنوان المپياد مجازي بازار سرمايه. همينطور در صدد برگزاري المپياد سبدگرداني مجازي پويا نيز هستيم.

حرف آخر
بازار سرمايه، بازاري است كه در آن تب و تاب هست. يعني بازاري كه هم امكان دارد در آن سود ببريد و هم زيان ببينيد. با هوشياري، آموزش، زيركي، صبر و انتخاب وارد بازار سرمايه شويد كه فرصتي نو است و بايد مغتنم شمرده شود. بازار بورس منطقه يي گيلان، بازاري يكپارچه و متصل به كل كشور است و ميزبان همه ي علاقه مندان به سرمايه گذاري، خريد و فروش خواهد بود.