اخبار داخلی فرهنگ و هنر كپي برابر اصل نيست

جام جم , چهارشنبه 2 تير 1389

كپي برابر اصل نيست

سازندگان كليد اسرار كه تحقيقات وسيعي را پشتوانه كار خود قرار داده‌اند، روي مفاهيم و انتقال آنها به مخاطب تاكيد دارند. در اصل براي آنها مفهوم مهم‌تر از ساختار است.

پخش سريال تركي «كليد اسرار» در ايران و توفيق نسبي اين سريال در بين مردم باعث شد تا تهيه‌كنندگان و برنامه‌‌سازان تلويزيون به اين نتيجه برسند كه مي‌توان به اصول و آداب مذهبي از زواياي ديگري هم نگاه كرد و آنها را به گونه‌اي تصويري كرد كه مردم با ديدن آنها به فكر وادار شوند و براي لحظاتي هم كه شده ميزان ايمان و توكل خود را محك بزنند و ببينند كه چقدر در زندگي روزمره عقوبت كارها و رفتارهاي خود را مي‌بينند. عقوبتي كه مي‌تواند براي آنها به منزله هشدار باشد.
سازندگان كليد اسرار كه تحقيقات وسيعي را پشتوانه كار خود قرار داده‌اند، روي مفاهيم و انتقال آنها به مخاطب تاكيد دارند. در اصل براي آنها مفهوم مهم‌تر از ساختار است. براي همين مخاطبي كه چند قسمت از سريال كليد اسرار را مي‌بيند و با داستان‌هاي آن ارتباط برقرار مي‌كند بتدريج متوجه مي‌شود كه نبايد در اين سريال به دنبال بازي‌هاي بسيار خوب يا كارگرداني حساب شده و منسجم باشد. او بايد كليد اسرار را به عنوان يك سريال ساخت كشور تركيه قبول كند و به ياد داشته باشد كه پيام هر قسمت از سريال مي‌تواند او را در ادامه زندگيش كمك كند.
سريال كليد اسرار و موفقيت آن باعث شد تا تلويزيون ايران هم به فكر ساخت سريالي با همين مضمون بيفتد و چنين بود كه سريال «شايد براي شما هم اتفاق بيفتد» در معاونت سيما شكل گرفت. بينندگان شبكه تهران حتما تاكنون چند قسمت از اين سريال را ديده‌اند. محور اصلي سريال شايد براي شما هم اتفاق بيفتد براساس عقوبت كارهايي است كه انسان‌ها آگاهانه يا ناآگاهانه آنها را انجام مي‌دهند. رفتارهايي كه ديگران را نيز تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد. زياده‌خواهي، تصميماتي كه از روي هوا و هوس گرفته مي‌شود، ناديده گرفتن حقوق ديگران، عدم توجه به خانواده و تعهداتي كه هر فرد نسبت به خانواده خود دارد و... موضوعاتي هستند كه در اين سريال به آنها پرداخته مي‌شود.
ساخت سريال شايد براي شما هم اتفاق بيفتد به تهيه‌كنندگي علي‌اكبر تحويليان در 90 قسمت تصويب شد و ساخت آن حدود 2 سال پيش شروع شد. ابتدا قرار بود فيلمنامه‌هاي اين مجموعه تلويزيوني به شكل گروهي نوشته شود. يعني چند نويسنده قسمت‌هاي مختلف را بنويسند. گروهي نوشتن اين امكان را ايجاد مي‌كرد كه نظرات مختلف و ديدگاه‌هاي متفاوت درباره عقوبت به تصوير درآيد. براي حفظ اين نوع ساختار تصميم گرفته شد چند كارگردان نيز براي ساخت قسمت‌هاي مختلف انتخاب شوند. در واقع سريال شايد براي شما هم اتفاق بيفتد با آزمون و خطا كار خود را آغاز كرد. تلويزيون ايران چنين تجربه‌اي را تاكنون انجام نداده بود. بنابراين الگوي خاصي براي ساخت در اختيار سازندگان نبود. شايد به همين دليل بود كه در ابتداي پخش اين سريال نه داستان‌ها و نه نوع انتقال پيام به دل مخاطبان ننشست. مخاطب ايراني كه روزانه سريال‌هاي داخلي زيادي را از شبكه‌هاي مختلف مي‌بيند، مسلما توقع دارد سريالي را كه با موضوع آداب مذهبي و اخلاق اسلامي مي‌بيند يك سر و گردن از ديگر كارهاي تلويزيوني بهتر باشد نه اين كه حتي از آنها ضعيف‌تر هم باشد.
شايد براي شما هم اتفاق بيفتد با بخش‌هايي شروع شد كه كارگرداناني مانند راما قويدل آنها را كارگرداني كرده بودند. اين نوع كارگردانان ساختاري براي اثر خود انتخاب كرده بودند تا بيننده را از عقوبت كارهاي ناپسند وحشت‌زده كنند. نوع پلان‌ها، حتي نوع نورپردازي اين حس را در بيننده به وجود مي‌آورد كه كار ناشايست تو عقوبتي بسيار وحشتناك دارد. عاقبتي كه معمولا خود فرد مرتكب هم تاوان‌دهنده آن نبود بلكه اطرافيان او بايد اين تاوان را مي‌دادند. مثلا اگر راننده‌اي در شب تاريك با يك زن تصادف مي‌كرد و از محل متواري مي‌شد، بعد از مدتي همسر باردار او در يك تصادف به بدترين شكل ممكن كشته مي‌شد. مثلا در يكي از قسمت‌هاي اين سريال ديديم كه مردي به گربه‌هاي خانه شير مسموم داد تا از شر آنها راحت شود. در پي اين عمل خانواده او از هم پاشيد، ورشكست شد، همسرش خانه را ترك كرد و در نهايت پسربچه‌اش شير مسموم خورد به همان شيوه‌اي كه گربه‌ها مرده بودند، مرد. همين نوع روايت‌ها بود كه بسياري را واداشت به داستان‌ها و نوع نگاه نويسندگان انتقاد كنند. منتقدان بر اين باور هستند كه سريال شايد براي شما هم اتفاق بيفتد پيش از آن كه رحمانيت خداوند را به تصوير بكشد و مانند مجموعه كليد اسرار به انسان‌ها يادآوري كند كه هميشه در توبه و جبران گناه انجام داده به روي انسان باز هست، جباريت خداوند را به نمايش مي‌گذارد. جباريت كه خداوند در قرآن هم آن را زير سايه رحمانيت خود قرار داده است. حتي خداوند هم بيشتر دوست دارد كه مردم روي رحمانيتش حساب كنند براي همين است كه تمام سوره‌هاي قرآن با بسم‌الله‌الرحمن الرحيم شروع شده است و اگر خداوند سوره توبه را بدون بسم‌الله و يادآوري رحمانيت خود آغاز مي‌كند براي جبران آن در سوره «نمل» دو بار بسم‌الله را مي‌آورد.
مخاطب ايراني كه روزانه سريال‌هاي داخلي زيادي را از شبكه‌هاي مختلف مي‌بيند، مسلما توقع دارد سريالي را كه با موضوع آداب مذهبي و اخلاق اسلامي مي‌بيند يك سر و گردن از ديگر كارهاي تلويزيوني بهتر باشد مجموعه شايد براي شما هم اتفاق بيفتد به مرور نويسندگان و كارگردانان ثابت خود را شناخت. طلا معتضد كسي است كه بيشترين فيلمنامه را براي اين مجموعه نوشته است به طوري كه مي‌توان او را تنها نويسنده مجموعه شايد براي شما هم اتفاق بيفتد دانست. در صورتي كه از ابتدا قرار بود فيلمنامه‌هاي اين مجموعه را چند نفر بنويسند.
اگر تقريبا همه قسمت‌هاي شايد براي شما هم اتفاق بيفتد يك‌بعدي و شبيه به يكديگر است، شايد به اين دليل است كه تمام ماجراهاي اين مجموعه از فيلتر ذهني يك نويسنده مي‌گذرد. البته تا كنون در هيچ كجا ذكر نشده است كه گروه تحقيقاتي از نوشته‌هاي اين سريال حمايت مي‌كنند. حتي در تيتراژ آن نيز نامي از گروه تحقيقاتي ذكر نمي‌شود. در حالي كه پشتوانه اصلي اين گونه آثار تحقيقات ميداني است كه بايد حتما انجام شود.
همچنان كه نويسنده مجموعه شايد براي شما هم اتفاق بيفتد به يك نفر ختم شد، كارگردانان اين مجموعه هم بعد از مدتي به 3 كارگردان محدود شد؛ محمود معظمي، احمد معظمي و اميرحسين ترابي. اين 3 كارگردان تاكنون بيشترين قسمت‌هاي اين مجموعه را مقابل دوربين برده‌اند. آنها در اين راه تجربيات زيادي پيدا كرده‌اند و اكنون كارهاي قابل قبولي از لحاظ ساختار به مخاطبان ارائه مي‌دهند. با نگاهي به قسمت‌هايي كه ترابي آنها را مقابل دوربين برده است مي‌توان به اين نتيجه رسيد كه اين كارگردان داستان را هم بازنويسي مي‌كند و تلاش مي‌كند در كنار كارگرداني منسجم و حساب شده، تلخي و گزندگي انتهاي داستان را نيز كم كند. از بخش‌هايي كه او ساخته مي‌توان به اپيزود «آخر خط» اشاره كرد كه هم داستان متفاوتي داشت و هم از ساختار پرتعليقي برخوردار بود و روي تصويربرداري، نورپردازي و حتي موسيقي و عنوان‌بندي آن نيز دقت شده بود. اپيزودهايي مانند آخر خط از مجموعه شايد براي شما هم اتفاق بيفتد نشان مي‌دهد كه كارگردانان اين مجموعه نيز با تجربياتي كه كسب كرده‌اند مي‌توانند بعد از اين مجموعه شايد براي شما هم اتفاق بيفتد را ديدني‌تر كنند. البته احمد معظمي هم با ساخت اپيزودي مانند داوري نشان داد كه جنس اين نوع كارها را خوب شناخته است و مي‌داند كه مخاطب كارهاي شسته ورفته را مي‌پسندد و با رغبت بيشتري به تماشاي آنها مي‌نشيند. با نگاهي به اپيزودهايي كه احمد معظمي ساخته است، مي‌توان اين نتيجه را گرفت كه اين كارگردان بيشتر به خوش ساختي اثر خود فكر مي‌كند و تمايل چنداني ندارد كه خط سير داستان‌ها را تغيير دهد و تفكر آنها را به تفكر مخاطب نزديك‌تر كند. در اپيزودهايي كه معظمي كارگرداني كرده است، آدم‌هاي بد قصه يا خود به عقوبتي بسيار وحشتناك دچار مي‌شوند يا خانواده آنها دچار چنان مشكل وحشتناكي مي‌شوند كه همه اطرافيان خود را متاثر مي‌كنند.
در آثار ترابي بيشتر توكل به خداوند و اين كه مي‌توان كارها را به خداوند سپرد و مهم‌تر از همه جنبه نمايش رحمانيت خداوند بيشتر ديده مي‌شود، اما معظمي همچنان جباريت خداوند را محور كارهاي خود قرار مي‌دهد.