اخبار داخلی گزارش ويژه چگونگي حضور و ارائه شخصيت «زن» بر پرده نقره اي

خانواده سبز , دوشنبه 6 اسفند 1386

چگونگي حضور و ارائه شخصيت «زن» بر پرده نقره اي

وقتي‌ «عبدالحسين‌ سپنتا» تصميم‌ گرفت‌ «دختر لر» نخستين‌ فيلم‌ ناطق‌ سينماي‌ ايران‌ را در هند بسازد، مشكل‌ بزرگش‌ انتخاب‌ بازيگران‌ فيلم‌ بود كه‌ بايد بازيگرانش با زبان‌ فارسي‌ آشنايي‌ داشته باشند.

پيش از پيروزي انقلاب اسلامي با وجود آن‌كه شعار دفاع از حقوق زنان داده مي‌شد، اما در عمل در سينماي آن دوران فيلمساز زني ديده نمي‌شود به همين جهت فيلم‌هاي انگشت‌شماري را مي‌توان نام برد كه توسط بانوان فيلمساز در آن دوران تهيه و توليد شده باشد، اما طي سه دهه اخير فيلمسازان زن يكي پس از ديگري از راه رسيدند و با عملكرد خوبي كه در عرصه سينما داشتند، توانستند آثار مطرح و تاثيرگذاري را ساخته و از خود به يادگار بگذارند.
در واقع مي‌توان گفت، محدوديت حضور زنان فيلمساز در رژيم گذشته شايد تا حد زيادي به قالب مردانه و فضاي ناسالم سينماي آن دوران برمي‌گشت كه امكان حضور زنان را به عنوان كارگردان برنمي‌تابيد.
پرداختن فيلمسازان زن به كاراكترهاي زن از اين نظر كه خود حديث خويش را بازگو مي‌كنند، شايد بتواند واقع‌گرايانه و ملموس‌تر از آب در بيايد. در مواردي هم اينگونه است هرچند در بسياري از فيلمسازان زن (مانند فيلمسازان مرد) ضعف‌هايي در ارائه شخصيت زنان ديده مي‌شود ولي به نظر مي‌آيد اين ضعف‌ها با آزمون و خطاهاي انجام شده به نتيجه معقول‌تري به خصوص در مورد كارگردان‌هاي خلاق‌تر خواهد انجاميد.

كريمي داور جشنواره «وسول» فرانسه شد
«نيكي كريمي» در چهاردهمين دوره جشنواره بين‌المللي فيلم‌هاي آسيايي «وسول» فرانسه، يكي از داوران بخش مسابقه خواهد بود.اين بازيگر و البته كارگردان سينماي ايران در سال 1350 متولد شد و فعاليت سينمايي خود را در سال 1368 با بازي در فيلم «وسوسه» به كارگرداني «جمشيد حيدري» آغاز كرد. فيلم كوتاه «داشتن و نداشتن» نخستين تجربه كارگرداني اوست. وي علاوه بر ايفاي نقش در آثار سينمايي، با ساخت دو فيلم بلند «چند روز بعد» و« يك شب» توانايي خود را يك بار ديگر به رخ كشيد.
حالا «نيكي كريمي» به عنوان داور در اين جشنواره در كنار سينماگران مطرحي چون «ماساهيرو كوباياشي» (كارگردان ژاپني) و «صفربيك سوليف» (كارگردان تاجيك) از 29 ژانويه تا 6 فوريه به داوري آثار جشنواره خواهد پرداخت. كريمي همچنين با فيلم «سه‌زن» تازه‌ترين ساخته «منيژه حكمت» در پنجاه‌وهشتمين جشنواره بين‌المللي فيلم برلين در آلمان حضور خواهد داشت.
اين بازيگر سينماي ايران كه تاكنون در جشنواره‌هاي مهمي همچون لوكارنو، كن، برلين، تسالونيكي، دهلي، دمشق، دبي، ازمير، ايسلند، آفريقاي جنوبي، بيروت و ... داوري كرده، از معدود سينماگران ايراني است كه سال گذشته توانسته در طول يك سال در تركيب هيات داوري دو جشنواره بين‌المللي‌ الف قرار بگيرد.
حضور «كريمي» در جشنواره‌هاي مهم جهاني به عنوان داور جلوه‌ ديگر‌گونه‌اي از سينماي ايران در رويدادهاي سينمايي است كه به نوعي نمايشگر ارزشمندي اين بازيگر و كارگردان مطرح سينماي ايران در نگاه مديران جشنواره‌هاي جهاني است. به هر حال حضور مثبت و متعدد «نيكي كريمي» و ديگر هنرمندان زن سينماي ايران در فستيوال‌هاي معتبر خارجي باعث شد مروري داشته باشيم به چگونگي حضور و فعاليت زنان در سينماي ايران.

تولد نخستين‌ بازيگر زن‌ در سينماي‌ ايران
وقتي‌ «عبدالحسين‌ سپنتا» تصميم‌ گرفت‌ «دختر لر» نخستين‌ فيلم‌ ناطق‌ سينماي‌ ايران‌ را در هند بسازد، مشكل‌ بزرگش‌ انتخاب‌ بازيگران‌ فيلم‌ بود كه‌ بايد بازيگرانش با زبان‌ فارسي‌ آشنايي‌ داشته باشند. بازيگران‌ انتخاب‌ شدند، همسر يكي‌ از كارمندان‌ استوديو به‌ نام‌ «روح‌انگيز» هم‌ براي‌ ايفاي‌ نقش‌ گلنار انتخاب‌ شد. به‌ او گفته‌ بودند نامش‌ به‌ عنوان‌ نخستين‌ بازيگر زن‌ سينماي‌ ايران‌ براي‌ هميشه‌ بر جاي‌ خواهد ماند. تولد نخستين‌ بازيگر زن‌ و نخستين‌ فيلم‌ ناطق‌ در سينماي‌ ايران‌ همزمان‌ در سال‌ 1312 اتفاق‌ افتاد. روح‌انگيز كه‌ قبول‌ كرده‌ بود گلنار «دختر لر» شود، شايد نمي‌دانست‌ با پذيرفتن‌ اين‌ عنوان‌ ناگزير از پذيرفتن‌ بي‌مهري‌هاي‌ مردم‌ كشورش‌ كه‌ تا به‌ حال‌ بازيگر زن‌ ايراني‌ نديده‌ بودند نيز هست‌.

شهلا رياحي، نخستين بانوي فيلمساز
«شهلا رياحي»‌ بعد از دوازده‌سال‌ تجربه‌ بازي‌ در تئاتر و سينما، در شرايطي‌ كه‌ حضور زنان‌ در عرصه‌هاي‌ هنري‌ به خصوص‌ سينما با سختي‌هاي‌ زيادي‌ همراه‌ بود، تصميم‌ مي‌گيرد نخستين‌ فيلم‌ سينمايي‌ خود را كارگرداني‌ كند و به‌ عنوان‌ نخستين‌ زن‌ كارگردان‌ سينما در ايران‌، پيشاهنگ‌ ورود زنان‌ به‌ اين‌ عرصه‌ شود. «شهلا رياحي»‌ اين‌ تجربه‌ را ديگر تكرار نكرد و «مرجان‌» نخستين‌ و آخرين‌ ساخته‌اش‌ بود.
البته‌ «مرضيه‌ برومند» را كه‌ حالا بيش از سه‌ دهه‌ از عمر فيلمسازي‌اش‌ مي‌گذرد ،نبايد ناديده‌ گرفت،‌ چرا كه‌ او توانسته‌ درحوزه‌ كار عروسكي‌ و كودك‌ آغازگر يك‌ جريان‌ باشد و به‌ عنوان‌ يكي‌ از چهره هاي مطرح در اين‌ عرصه‌ شناخته‌ شود. از سال‌هاي‌ بعد از جنگ،‌ زن‌ها در ايران‌ موقعيت‌ جديدي‌ پيدا كردند. از خانه‌ بيرون‌ آمدند، براي‌ بالا بردن‌ توانايي‌هاي‌ خود تحصيل‌ كردند و سعي‌ كردند از نظر اقتصادي‌ مستقل‌ شوند. شايد در جريان‌ اين‌ تحولات‌، زنان‌ كه‌ حالا به‌ دليل‌ خواسته‌هاي‌ جديدشان‌ با مردها روبرو شده‌ بودند سعي‌ در كم‌رنگ‌ كردن‌ تفاوت‌ها و فضاهاي‌ بيروني‌ كردند ؛ زنان‌ فيلمساز هم‌ اين‌ تغيير خواسته‌‌ها را به خوبي‌ در آثارشان‌ نشان‌ دادند.

سينما از دريچه دوربين فيلمسازان زن
نمي‌توان انكار كرد كه فيلمسازان زن سينماي ايران از جمله، پريسا بخت‌آور، زهرا مهستي بديعي، رخشان بني‌اعتماد، نيكي كريمي، فريال بهزاد، تهمينه ميلاني، منيژه حكمت، تهمينه آردكاني، پوران درخشنده، سميرا مخملباف، انسيه شاه‌حسيني و مرضيه برومند در سه دهه اخير سهم بسزايي در تهيه و توليد آثار و ارتقاي سينماي ايران داشته‌اند و همواره نيز مي‌كوشند فيلم‌هايي حرفه‌اي، تاثيرگذار و در عين حال متفاوت براي سينماي ايران توليد كنند و سهمي مستمر و مداوم در آن داشته باشند. اكنون چه بخواهيم و چه نخواهيم فيلمسازان زن سينماي كشورمان ثابت كرده‌اند كه هم در رشد و بالندگي سينماي ايران تاثيرگذارند و هم حرفي يا حرف‌هايي بيشتر از ديگر فيلمسازان براي گفتن داشته‌اند.

توليد آثاري با محوريت زن
اما در ميان توليدات سينماي ايران تعدادي هم به مسائل زنان مي‌پردازند يا زن، نقش محوري در قصه و روند ماجراي آنها دارد. فيلم‌هاي شهر زيبا، برگ برنده، باج‌خور، مهمان مامان، سربازان جمعه، رسم عاشق‌كشي، عروس افغان، بوتيك، اشك سرما، به من نگاه كن، تارا و تب توت‌فرنگي، پروانه‌اي در باد‌، صبحانه براي دو نفر، هم‌نفس و ... از جمله آثاري هستند كه هر يك در ژانر مشخص يا با نگاه تازه و يا تكراري به تصوير درآمده‌اند.

نمايش فيلم مستند «زنان فيلمساز» ايراني در لندن
اما نام و اعتبار فيلمسازان زن سينماي ايران به خارج از مرزها هم كشيده شده است به طوري كه فيلم مستند «زنان فيلم ساز ايراني» در يكي از تالارهاي مؤسسه هنرهاي معاصر انگليس (آي.سي.اي) در لندن به صورت اختصاصي به نمايش درآمد.اين فيلم ماه گذشته نيز در جشنواره‌اي با عنوان «زنان، قلب سينماي ايران» به همراه فيلم «ده» جديد ترين ساخته «عباس كيارستمي» در لندن به نمايش درآمده بود.
حميد خيرالدين و مجيد خبازان دو تن از ايرانيان مقيم لندن و دست‌اندركار امور رسانه‌ها در انگليس، به طور مشترك اين فيلم را ساخته‌اند. اين فيلم 58 دقيقه‌اي ضمن بررسي روند فيلمسازي توسط زنان در سينماي ايران پس از انقلاب اسلامي، به تحليل كارنامه چند فيلمساز زن پرداخته است.

رقابت صد فيلمساز زن از ايران و جهان در كشور
در حالي سومين جشنواره فيلم كوثر پس از هشت سال، از 20 تا 23 آذر ماه سال جاري در كشور برگزار شد كه اين رويداد فرهنگي اجتماعي، ميزبان بيش از صد فيلمساز زن از ايران و جهان بود. به تعبيري اين حركت كه براي نخستين بار در اين ابعاد گستره در كشور شكل گرفته به بستري براي حضور، شناسايي و رقابت همه ظرفيت‌هاي سينماي زن و زنان سينما در ايران تبديل شد.
حضور برجسته‌ترين فيلمسازان كشور در اين جشنواره در بخش مسابقه فيلم‌هاي سينمايي، كوتاه و مستند فيلمنامه‌نويسي و 135 ثانيه‌اي و نيز، حضور تعدادي از آنها در تركيب كميته‌هاي انتخاب و داوري- اين حركت را به بزرگ‌ترين گردهمايي فيلمسازان زن و زنان فيلمساز در كشور بدل ساخت و با برنامه‌ريزي هاي انجام شده، از طريق طرح موضوعات چالشي و تحليلي در زمينه آسيب‌شناسي سينماي زن، برپايي نشست‌هاي تخصصي و پژوهشي، ميزگردهاي تلويزيوني و راديويي و جلسات نقد و بررسي، افق‌هاي تازه‌اي را در عرصه سينما و سينماي زن گشود و در نهايت فصل جديدي در تاريخ سينماي اين مرز و بوم با رويكردها ، ساختارها و نگاه‌هاي تازه به زن آغاز شد.

نمايش آثار فيلمسازان زن در اكران بين‌المللي
در روزهاي پاياني سال ميلادي با نگاهي به فيلم‌هاي ايراني كه در سال گذشته ميلادي در جشنواره‌هاي خارجي به نمايش درآمدند، فيلم سينمايي « زن زيادي» به عنوان بهترين فيلم پنجاه و يكمين فستيوال فيلم آسيا ـ اقيانوسيه انتخاب شد. مراسم پاياني اين فستيوال با اعطاي بيشتر جوايز به ايران و كره جنوبي به پايان رسيد. در مراسم انتخاب بهترين‌هاي اين جشنواره، فيلم «زن زيادي » به كارگرداني «تهمينه ميلاني» توانست جايزه بهترين فيلم جشنواره را به دست آورد و ميلاني نيز خود به عنوان بهترين كارگردان اين جشنواره انتخاب شد. اين فيلم همچنين توانست جايزه بهترين فيلمنامه را نيز كسب كند.
فيلم سينمايي «عصر جمعه» به كارگرداني «مونا زندي حقيقي» نيز جايزه ويژه هيات داوران جشنواره تسالونيكي يونان را به دست آورد.«نيكي كريمي» بازيگر و كارگردان سينماي ايران هم، جايزه ويژه جشنواره « بوستون» را به پاس حضور برجسته‌اش در سينماي ايران دريافت كرد. جشنواره فيلم بوستون دو فيلم «چند روز بعد» و« يك شب» از ساخته‌هاي نيكي كريمي را همزمان علاوه بر بوستون در شهرهاي هيوستن و واشنگتن آمريكا به نمايش در آورد و همچنين جايزه ويژه جشنواره بوستون نيز به خاطر ساخت اين دو فيلم به نيكي كريمي اهدا شد.
فيلم سينمايي «خون بازي» به كارگرداني مشترك «رخشان بني‌اعتماد» ديگر فيلمساز مطرح سينماي ايران و «محسن عبدالوهاب» در جشنواره آسيايي رم جايزه بهترين فيلم و فيلم منتخب تماشاگران اين جشنواره را دريافت كرد. اين فيلم در ادامه حضور بين‌المللي‌اش سه‌شنبه 7 آذرماه در رقابت با فيلم‌هاي اين جشنواره كه از ايران دو فيلم « چند كيلو خرما براي مراسم تدفين» و « كارگران مشغول كارند» حضور داشت، توانست اين جايزه را كسب كند.