 كتايون مصري _ اللهاكبر اذان كه بلند ميشد، آقا جون با يك بسمالله، مشتي از آب حوض را به صورتش ميپاشيد. بعد هم حي علي الفلاح نگفته، راهي مسجد ميشد. سپيده كه ميزد، به خانه برميگشت با 2 تا نون سنگك داغ و هميشه ميگفت اين حاج رسول، بركت محله است.
حاج رسول، خادم مسجد محله بود. 2 تا كوچه با ما فاصله داشت. صبحها زودتر از همه بيدار بود و شبها ديرتر از همه ميخوابيد. تا او زنده بود، اهالي محل درهاي مسجد را بسته نديده بودند، حاج رسول كه رفت، صداي اذان مسجد كه در سپيده سحر اهالي را به مسجد ميكشاند، براي هميشه قطع شد.
اين خاطره يكي از ساكنان محلات جنوب شرق تهران است كه ميگويد: سالها از آن روزهايي كه آدمهايي مثل حاج رسول احساس تعهد داشتند تا مردم محله را با صداي اذان بيدار كنند، گذشته و اين روزها، مساجد بيشتر از اين كه تابع دلها باشند به مقررات خشك اداري پايبندند.
خوشبختانه در سالهاي اخير سياست توجه به مساجد رونق بيشتري گرفته و مساجد چه به لحاظ كيفي يا كمي از رشد مثبتي برخوردار بودهاند. شاهد آن هم وجود كمبودهاي شديد مالي در سالهاي گذشته است كه مساجد را با تنگناهاي زيادي روبهرو كرده بود؛ اما مرور آخرين خبرها نشان ميدهد به گفته معاون سازمان اوقاف، بودجه اختصاص يافته به مساجد كشور در سال گذشته 120 ميليارد ريال بود كه اين رقم امسال با 5 برابر افزايش به 600 ميليارد ريال رسيد.
همچنين به گزارش خبرگزاريهاي رسمي، بودجه تجهيز، مرمت، تعميرات و توسعه مساجد در كشور به 60 ميليارد تومان رسيده است. بودجه فعاليتهاي فرهنگي مساجد هم از رقم 2 ميليارد تومان در سال 84 به 17 ميليارد تومان در سال 87 افزايش يافته است، به دليل اجراي همين سياست افزايش بودجه، انتظار ميرود كيفيسازي فعاليتهاي مساجد بيشتر مورد توجه قرار گيرد، همان گونه كه بسياري از ائمه جماعات مساجد نسبت به وجود ضعفهايي مانند نبود تنوع در فعاليتهاي فرهنگي، كمبود كتاب و كتابخانه، بيتوجه به نما و ظاهر مساجد و عدم توسعه فضاي آنها و افزايش نيافتن خادمان مساجد در برخي نقاط كشور ابراز نگراني كردهاند.
از جمله اين اظهارات مربوط به خطيب نماز جمعه قم، آيتالله اميني است كه خردادماه امسال از نبود مسجد به اندازه كافي و به تناسب جمعيت كشور ابراز تاسف كرده و مسوولان و خيرين را به اهتمام جدي در اين زمينه فراخوانده است.
وي گفته است: «متاسفانه امروز نهتنها مسجد كافي در كشور نيست؛ بلكه برخي مساجد نيز امام جماعت، كتابخانه و جاذبههاي لازم را براي جذب جوانان به مساجد ندارند.»
اين سخنان در حالي ابراز ميشود كه علاوه بر توجه به تعداد مساجد، هنوز عملكرد برخي از آنها قابل بازتعريف و قانونمندي است.
نمازگزاران پشت درهاي بسته
سالها قبل مساجد، اماكن مقدسي بودند كه نمازگزاران ميتوانستند تا پاسي از شب در آن به عبادت بپردازند، امروز هرچند تلاش شده تا از بار قداست اين اماكن كم نشود؛ اما شرايط اجتماعي بر عملكرد و مديريت اين اماكن تاثير گذاشته است.
مساجد اين روزها تنها در ساعات اذان ظهر و مغرب و البته برخي هم هنگام اذان صبح آماده پذيرايي از نمازگزارانند. اگر 2 ساعت ديرتر براي نماز برسيد، حتما درها را بسته و چراغها را خاموش ميبينيد. خادم يكي از مساجد شرق تهران در برابر اين پرسش كه چرا درهاي مسجد را با گذشت 2 ساعت از اذان ميبنديد، اخم ميكند و ميگويد: «هرچيزي قانوني داره، خونه خدا قانون نداشته باشد؟»! همكار او ملايمتر ميگويد: «حفظ امنيت مساجد اقتضا ميكند كه ساعات خاصي را به مردم اختصاص بدهيم. به هر حال اين قانون از طرف مسوولان اعلام شده و ما فقط اجرا ميكنيم.»
هرچند گفته ميشود كه براي حفظ امنيت و قانونمندي بيش از 70 هزار مسجد در كشور، ساعات خاصي كه حول و حوش اذان است، به عبادت مردم اختصاص دادهاند؛ اما پخش نشدن اذان صبح و عدم اقامه نماز جماعت صبحها در مساجد از جمله مسائلي است كه تاكنون به آن كمتوجهي شده است. در بسياري از مساجد كشور بخصوص در تهران، مساجد هنگام صبح هيچ تفاوتي با ديگر ساعات ندارند. چراغ خاموش و درهايي بسته كه هيچ نوايي از آن به گوش نميرسد. چنين عملكردي از ديد برخي افراد بويژه در محلات قديمي شهر قابل نقد است. چنين وضعيتي بخصوص در مراكز تجاري شهر بيشتر ديده ميشود، يكي از ساكنان مناطق مركزي تهران اين بهانه را رد ميكند و ميگويد: «اين روزها مساجد بيشترين زمان را صرف مراسم ختم و عزاداري ميكنند. آنوقت انتظار دارند جوانان به مسجد بيايند و نماز بخوانند و با روحاني مسجد ارتباط برقرار كنند!»
ضعف در كاركرد اجتماعي مساجد
طي سالهاي اخير نهادهاي مسوول و رسيدگيكننده به مساجد و ائمه جماعات تلاش كردهاند تا با تعريف كانونها و فعاليتهاي فرهنگي بر نقش اجتماعي مساجد اضافه كنند و به جذب جوانترها بپردازند، عيسي جهانگير، مدير گروه مطالعات انگليسي جامعه المصطفي العالميه با اشاره به اينكه آميختگي زندگي روحانيون و جوانان در عرصههاي مختلف زمينه تبليغ غيرمستقيم ديني را فراهم ميكند، ميگويد: احترام به دغدغهها و دلمشغوليهاي نسل جوان از ملزومات ارتقاي تعامل بين روحانيت و اين نسل است.
اما به گفته حجتالاسلام سيدحسين بهشتي، رئيس سازمان تبليغات اسلامي اصفهان مسجد بايد براي جذب و جلب عمومي شرايط ويژهاي داشته باشد. نظافت، اذان با صداي خوش، جاذبه بنا، امام جماعت با ويژگي كامل، خادماني كه شرايط لازم را داشته باشند، كتابخانه فعال و امكانات رايانهاي كه مطلوب جوانان امروز است، از جمله عواملي است كه در نظر گرفتن آنها در جلب و جذب همه بخصوص جوانان به مساجد موثر است.
علاوه بر ايجاد ارتباط عاطفي ميان خانواده و مسجد، ايجاد ارتباط بين مدرسه و مسجد هم از اهميت بالايي برخوردار استدر كنار اين عوامل برخي كارشناسان داشتن انعطاف و اجازه طرح انديشههاي جديد را لازمه جذب جوانان ميدانند، به همين دليل همين كارشناسان از هيات امناي مساجد خواستهاند ضمن كنار گذاشتن بدعتها و البته سختگيريهاي مذهبي، زمينه ورود جوانان را به مساجد فراهم كنند، اما چقدر در اين راه موفق بودهاند؟
روي سر در ورودي مسجد يكي از ميدانهاي اصلي شهر تهران كه شايد در خيلي از مساجد ديگر كشور تكرار شده باشد، نوشته است: «ورود خانمهاي بدون چادر ممنوع»! ميگويد: من سعي ميكنم حجاب كامل داشته باشم، اما چادر سر نميكنم، آن هم به خاطر بغل گرفتن بچه است كه باعث سختي و دشواري ميشود، ولي وقتي ميخواهم با همسرم كه به خاطر تنگي وقت نماز نخواندهايم وارد مسجد شوم، به زور از من ميخواهند چادر سر كنم، چه كسي گفته براي ورود به مسجد حتما بايد چادر پوشيد؟»! اين را زن جوان محجبهاي ميگويد كه بارها شاهد ممنوعيت ورود جوانترها به اين بهانه به برخي مساجد بخصوص در شهرهاي كوچك بوده است.
راههاي جذب جوانان به مساجد
وقتي نوجوان بوديم، بزرگترها به ما اجازه نميدادند در صفهاي اول و دوم نماز جماعت مسجد بايستيم. من بارها به خاطر اين كه دوست داشتم صف اول پشت امامجماعت بايستم، مورد سرزنش قرار گرفتم، ولي حالا زمونه عوض شده...
اين حرف خيلي از افرادي است كه اين روزها دهه پنجم يا ششم عمرشان را سپري ميكنند. اما صفوف مساجد در اين سالها به حضور جوانان و نوجوانان آن هم در رديف نخست افتخار ميكند. مساجد ميكوشند با اهميت دادن به جوانگرايي، بيشتر از گذشته به جذب اين قشر بپردازند و از دافعههاي دوران گذشته به نفع جوانان بكاهند. با وجود چنين بينشي هنوز تا به كارگيري سياست و برنامههاي منسجمي براي جلب جوانان به مساجد راه درازي در پيش است.
علاوه بر ايجاد ارتباط عاطفي ميان خانواده و مسجد، ايجاد ارتباط بين مدرسه و مسجد هم از اهميت بالايي برخوردار است. مربي امور تربيتي و مشاور يك دبيرستان دخترانه معتقد است شروع علاقه يك جوان به اقامه نماز جماعت در مسجد از مدرسه شروع ميشود. اگر مدير، معاون يا مربي امور تربيتي طوري رفتار كنند كه دانشآموزان به زور در مدرسه نماز بخوانند يا برپايي مراسم مذهبي اعم از جشن و سوگواري، تصنعي و اجباري باشد، در سنين جواني و پس از مدرسه، اين دانشآموزان رغبتي به حضور در مسجد ندارند. در حالي كه رويكرد اقناعي و اختياري و البته برنامههاي جذاب در مدرسه بخصوص در مراسم مذهبي ميتواند نگاه آنان را در آينده نسبت به مسجد و حسينيه و ... تغيير دهد.
زهرا مرادپور كه 16 سال سابقه مشاوره و معاون پرورشي مدارس دخترانه را دارد، ادامه ميدهد: انعطافپذيري، جوانگرايي و انطباق ظاهر مساجد با سليقه نسل جوان ميتواند در جذب آنان موثر باشد. چه اشكالي دارد كه دختران نوجوان ما با مانتوهاي رنگي در مسجد نماز بخوانند. من بارها به بچهها گفتهام هر طور كه فكر ميكنند به خدا نزديك ميشوند، البته با رعايت حجب و حيا به مسجد بروند و نماز بخوانند.
عملكرد چندبعدي مساجد
به هر حال مساجد اين روزها ميكوشند تا با توجه به تغيير شرايط اجتماعي و حتي اقتصادي، كاركردهاي جديدتري در جامعه داشته باشند، همانطور كه در صدر اسلام نيز مساجد بيش از آن كه تنها به عنوان مكان عبادت مطرح باشد، مركز و كانوني براي تصميمگيريهاي مهم سياسي اجتماعي بود.
سازماندهي نيروهاي نظامي، سياستگذاريهاي كلان حكومتي و مشورت با مردم همه در مسجد صورت ميگرفت. امروزه نيز مساجد اين الگو را مدنظر قرار داده و با كمك هيات امنا يا ائمه جماعت اين كاركردها را در شكل جديدتري احيا كنند. | 
حق مسجد ادا نميشود...
